Một con tàu cá ở Phú Quý muốn ra khơi hợp pháp cần đi qua bốn nhóm yêu cầu chính: tàu được đăng ký và đăng kiểm theo quy định; có giấy phép khai thác thủy sản ghi rõ nghề, vùng và thời hạn; với tàu từ một chiều dài nhất định trở lên phải lắp và duy trì thiết bị giám sát hành trình; và phải ghi nhật ký khai thác, khai báo sản lượng để truy xuất được nguồn gốc. Các yêu cầu này siết chặt hơn từ khi Luật Thủy sản 2017 có hiệu lực và từ khi Việt Nam bị Ủy ban châu Âu cảnh báo "thẻ vàng" về khai thác bất hợp pháp năm 2017.
Bài này giải thích nguyên lý của từng nhóm quy định để chủ tàu, bạn tàu và người làm hậu cần trên đảo hiểu vì sao phải làm. Chi tiết như ngưỡng chiều dài, mẫu giấy tờ, mức phạt thay đổi theo văn bản từng thời kỳ, nên trước khi làm thủ tục cụ thể hãy kiểm với cơ quan quản lý thủy sản của tỉnh Lâm Đồng và văn bản hiện hành.
Vì sao nghề cá bị quản lý chặt như hiện nay
Khai thác bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định, thường gọi tắt theo tiếng Anh là IUU, là vấn đề toàn cầu khiến nguồn lợi hải sản suy giảm. Các thị trường nhập khẩu lớn như Liên minh châu Âu yêu cầu hải sản nhập vào phải chứng minh được nguồn gốc hợp pháp. Năm 2017, Ủy ban châu Âu đưa ra cảnh báo "thẻ vàng" với hải sản khai thác của Việt Nam, kèm các khuyến nghị về khung pháp lý, giám sát tàu và truy xuất nguồn gốc.
Từ đó, các địa phương ven biển trong cả nước, gồm Bình Thuận trước đây và nay là Lâm Đồng với đặc khu Phú Quý, phải triển khai đồng bộ: rà soát đăng ký tàu, lắp thiết bị giám sát, kiểm soát tàu xuất bến và cập bến, ghi chép sản lượng, xử lý tàu vi phạm vùng biển nước ngoài. Áp lực này đến cả với những tàu chỉ bán hàng trong nước, vì hải sản có thể đi qua nhiều tay trước khi tới nhà máy xuất khẩu.
Hiểu được lý do giúp ngư dân nhìn quy định như một phần của nghề chứ không chỉ là giấy tờ. Một lô hải sản có hồ sơ đầy đủ bán được vào nhiều kênh hơn; một con tàu vi phạm có thể kéo theo hệ quả cho cả địa phương trong các đợt đánh giá của đoàn thanh tra nước ngoài.
Bốn nhóm giấy tờ và thiết bị chủ tàu cần nắm
Đăng ký tàu cá. Mỗi tàu có số đăng ký, được ghi trong sổ đăng ký tàu cá quốc gia và sơn rõ trên thân tàu theo quy định. Khi mua bán, chuyển nhượng, cải hoán hay thay máy, chủ tàu phải làm thủ tục thay đổi. Tàu không đăng ký hoặc thông tin không khớp thực tế là đối tượng bị kiểm tra trước tiên.
Đăng kiểm và an toàn kỹ thuật. Tàu từ một kích cỡ nhất định phải được kiểm tra an toàn kỹ thuật định kỳ, kèm trang bị an toàn như phao, áo phao, thiết bị cứu sinh, phòng cháy. Giấy chứng nhận an toàn kỹ thuật còn hạn là điều kiện để được cấp phép và xuất bến.
Giấy phép khai thác thủy sản. Giấy phép ghi nghề khai thác, vùng được phép hoạt động và thời hạn. Luật Thủy sản 2017 chia vùng biển thành vùng ven bờ, vùng lộng và vùng khơi, mỗi cỡ tàu được khai thác ở vùng tương ứng. Làm sai nghề hoặc sai vùng là vi phạm, kể cả khi tàu có giấy phép.
Thiết bị giám sát hành trình. Tàu từ ngưỡng chiều dài theo quy định phải lắp thiết bị truyền vị trí về trung tâm giám sát và giữ hoạt động suốt chuyến biển, kể cả khi neo đậu theo yêu cầu. Thiết bị hỏng phải báo và khắc phục theo thời hạn quy định; mất tín hiệu kéo dài không báo là lỗi bị xử lý nặng.
Trình tự một chuyến biển dưới góc độ quy định
Ghép các quy định trên vào một chuyến biển, trình tự chủ tàu và thuyền trưởng cần làm thường như sau. Thủ tục cụ thể tại cảng có thể khác nhau theo hướng dẫn của cơ quan quản lý từng thời kỳ:
- Trước chuyến: kiểm tra giấy phép khai thác, giấy chứng nhận an toàn kỹ thuật, đăng ký tàu còn hiệu lực; kiểm tra thiết bị giám sát hành trình hoạt động bình thường; chuẩn bị danh sách thuyền viên và giấy tờ của từng người.
- Khi xuất bến: khai báo tại cảng hoặc điểm kiểm soát theo hướng dẫn, nhận sổ nhật ký khai thác hoặc dùng nhật ký điện tử nếu đã được áp dụng.
- Trên biển: chỉ khai thác đúng nghề, đúng vùng ghi trong giấy phép; ghi nhật ký sau mỗi mẻ hoặc theo quy định; giữ thiết bị giám sát hoạt động; không vượt ranh giới vùng biển Việt Nam.
- Khi chuyển tải (nếu có): chỉ làm với tàu được phép, ghi chép đầy đủ khối lượng, loài, vị trí ở cả hai tàu.
- Khi cập bến: khai báo cập cảng, nộp nhật ký, khai báo sản lượng; hải sản được kiểm tra và có thể được cấp giấy tờ phục vụ truy xuất nguồn gốc theo yêu cầu.
- Sau chuyến: lưu giữ nhật ký, giấy tờ bán hàng; báo hỏng hóc thiết bị nếu có; cập nhật thay đổi thuyền viên, máy móc với cơ quan quản lý.
Nghe thì nhiều bước, nhưng phần lớn chủ tàu lâu năm đã quen thành nếp. Khó nhất thường là khâu ghi nhật ký đều đặn giữa biển khi bạn tàu mệt và việc nhiều; nhiều tàu giao hẳn việc này cho một người chịu trách nhiệm.
Những lỗi hay gặp và cách tránh
Giấy tờ hết hạn mà không để ý. Giấy chứng nhận an toàn kỹ thuật, giấy phép khai thác hay bằng thuyền trưởng đều có thời hạn. Nhiều chủ tàu chỉ phát hiện khi bị từ chối xuất bến. Cách đơn giản nhất là ghi ngày hết hạn của mọi giấy tờ lên một tờ giấy dán trong cabin và nhờ người nhà nhắc trước vài tuần.
Danh sách thuyền viên không khớp thực tế. Thay người vào phút chót mà không cập nhật danh sách là lỗi phổ biến. Khi có kiểm tra hoặc khi xảy ra tai nạn, danh sách sai gây rắc rối cho cả chủ tàu lẫn gia đình thuyền viên trong việc xác minh và bảo hiểm.
Nhật ký ghi bù cuối chuyến. Ghi dồn nhật ký khi gần về bờ dễ sai lệch giữa vị trí ghi trong sổ và dữ liệu giám sát hành trình. Sai lệch này là dấu hiệu cơ quan kiểm tra chú ý. Nên ghi sau mỗi mẻ hoặc mỗi ngày, ngắn gọn nhưng đều.
Cải hoán tàu, thay máy không khai báo. Lắp máy công suất lớn hơn, nối dài thân tàu hay đổi kết cấu hầm mà không làm thủ tục khiến thông số thực tế lệch với hồ sơ đăng ký. Tàu như vậy có thể bị từ chối cấp phép hoặc xử phạt khi kiểm tra.
Mua bán tàu bằng giấy tay. Chuyển nhượng tàu mà không sang tên đăng ký làm người mua không đứng tên được giấy phép khai thác, còn người bán vẫn chịu trách nhiệm pháp lý với con tàu. Mọi giao dịch mua bán tàu nên làm thủ tục đầy đủ.
Thiết bị giám sát hành trình: hiểu đúng để khỏi bị phạt oan
Thiết bị giám sát hành trình gắn trên tàu định kỳ gửi vị trí qua vệ tinh hoặc sóng về hệ thống giám sát tàu cá. Cơ quan quản lý dùng dữ liệu này để biết tàu đang ở đâu, có vượt ranh giới vùng biển không, có hoạt động đúng vùng khai thác không, và cũng để tìm tàu khi gặp nạn. Với ngư dân, đây vừa là công cụ quản lý vừa là công cụ cứu hộ.
Những tình huống hay dẫn tới vi phạm là: tắt nguồn thiết bị để tiết kiệm điện hoặc vì hỏng mà không báo; đưa thiết bị sang tàu khác; để ăng-ten bị che hoặc hư hại. Nhiều vụ xử lý bắt nguồn từ việc mất tín hiệu nhiều giờ liền mà chủ tàu không giải thích được. Khi thiết bị gặp sự cố, chủ tàu cần báo ngay theo kênh hướng dẫn, ghi lại vị trí định kỳ bằng cách khác theo yêu cầu và sửa chữa sớm.
Chi phí thuê bao dịch vụ giám sát là khoản thường xuyên trong chi phí vận hành tàu. Ở một số giai đoạn, nhà nước có chính sách hỗ trợ một phần chi phí thiết bị hoặc cước dịch vụ; điều kiện hưởng và mức hỗ trợ cần hỏi cơ quan quản lý thủy sản hiện hành.
Ranh giới vùng biển và rủi ro bị bắt giữ ở nước ngoài
Tàu cá đi ngư trường xa càng phải nắm rõ ranh giới vùng biển. Việc tàu cá Việt Nam bị bắt giữ khi khai thác trái phép ở vùng biển nước ngoài là một trong những vấn đề được nêu nhiều trong các đợt đánh giá về chống khai thác bất hợp pháp. Ngoài thiệt hại cho chủ tàu và thuyền viên, những vụ như vậy ảnh hưởng tới uy tín nghề cá cả nước.
Chính quyền các địa phương ven biển thường tổ chức tuyên truyền, ký cam kết với chủ tàu và xử lý nghiêm tàu vi phạm. Người đi biển nên coi ranh giới vùng biển như một đường không được vượt dù luồng cá có hấp dẫn đến đâu: thiết bị giám sát ghi lại toàn bộ hải trình, và việc vượt ranh có thể bị phát hiện cả khi tàu không bị bắt tại chỗ.
Với tàu bị nạn, trôi dạt hay cần trú bão ở vùng biển gần nước khác, thuyền trưởng nên liên lạc sớm với cơ quan chức năng trong nước và tổ đội để được hướng dẫn, tránh tự xử lý dẫn tới hiểu lầm.
Truy xuất nguồn gốc: từ con tàu tới người mua
Truy xuất nguồn gốc nghĩa là một lô hải sản có thể được lần ngược về con tàu đánh bắt, thời gian, vùng biển và loài. Mắt xích đầu tiên là nhật ký khai thác và khai báo khi cập cảng. Từ đó, vựa thu mua, cơ sở chế biến và nhà xuất khẩu nối tiếp hồ sơ. Một mắt xích thiếu là cả chuỗi không chứng minh được.
Với hải sản bán vào thị trường xuất khẩu khó tính, yêu cầu giấy tờ chặt nhất. Với hải sản bán trong nước, yêu cầu nhẹ hơn nhưng xu hướng chung là siết dần. Các vựa thu mua ở Phú Quý muốn bán cho nhà máy lớn trong đất liền cũng phải giữ hồ sơ mua hàng rõ ràng theo từng tàu.
Cách làm thực tế cho chủ tàu là ghi nhật ký trung thực, giữ phiếu cân và chứng từ bán hàng, khai báo sản lượng đúng. Những việc này tốn thêm chút thời gian nhưng giúp hải sản của đảo đi được vào nhiều kênh, và bảo vệ chủ tàu khi có kiểm tra.
Câu hỏi thường gặp
Tàu bao nhiêu mét thì phải lắp thiết bị giám sát hành trình?
Theo Luật Thủy sản 2017 và các văn bản hướng dẫn, tàu cá từ một chiều dài nhất định trở lên phải lắp thiết bị giám sát hành trình, mốc thường được nhắc là từ 15 mét. Ngưỡng và yêu cầu cụ thể có thể được điều chỉnh, nên chủ tàu cần kiểm văn bản hiện hành với cơ quan quản lý thủy sản.
Thẻ vàng IUU ảnh hưởng gì tới ngư dân Phú Quý?
Thẻ vàng không cấm xuất khẩu nhưng khiến hải sản Việt Nam vào châu Âu bị kiểm tra chặt hơn. Để gỡ thẻ, các địa phương phải siết quản lý tàu cá, nên ngư dân thấy rõ qua các yêu cầu về giám sát hành trình, nhật ký, khai báo xuất cập bến và xử lý vi phạm nghiêm hơn trước.
Thiết bị giám sát bị hỏng giữa biển thì làm gì?
Cần báo ngay cho cơ quan quản lý theo kênh đã được hướng dẫn, thông báo vị trí định kỳ bằng phương tiện liên lạc khác theo yêu cầu và đưa thiết bị đi sửa ngay khi về bờ. Không tự ý tắt hay tháo thiết bị, vì mất tín hiệu không báo có thể bị coi là vi phạm.
Đổi nghề khai thác có phải xin lại giấy phép không?
Giấy phép khai thác ghi rõ nghề, nên khi đổi sang nghề khác chủ tàu thường phải làm thủ tục cấp lại hoặc điều chỉnh giấy phép, có thể kèm kiểm tra cải hoán tàu và ngư cụ. Cần hỏi cơ quan quản lý thủy sản của tỉnh để biết hồ sơ và điều kiện cụ thể.
Sau khi Phú Quý thành đặc khu, chủ tàu làm thủ tục ở đâu?
Việc quản lý tàu cá thuộc lĩnh vực thủy sản, do cơ quan chuyên môn của tỉnh Lâm Đồng và các đơn vị được phân cấp phụ trách, cùng với chính quyền đặc khu. Nơi tiếp nhận hồ sơ cụ thể có thể thay đổi sau sắp xếp, nên hỏi tại bộ phận một cửa của đặc khu hoặc ban quản lý cảng cá.
Bạn tàu có bị liên đới khi tàu vi phạm không?
Trách nhiệm chính thường thuộc chủ tàu và thuyền trưởng, nhưng thuyền viên vẫn có thể bị ảnh hưởng, nhất là khi tàu bị bắt giữ ở vùng biển nước ngoài. Người đi biển nên chọn tàu có giấy tờ đầy đủ, chủ tàu làm ăn nghiêm túc, và từ chối tham gia những chuyến có ý đồ vượt ranh giới.