Chi phí sinh hoạt ở Phú Quý không đơn giản là đắt hơn hay rẻ hơn đất liền. Những thứ phải chở bằng tàu như rau, trái cây, vật liệu, đồ điện, xăng dầu thường cao hơn; những thứ đảo làm ra tại chỗ như cá, mực, một số hải sản thường dễ chịu hơn; còn những khoản như đi lại vào đất liền, chữa bệnh, học hành của con là các khoản lớn mà gia đình ở thành phố ít khi phải tính.
Bài này không nêu giá cụ thể, vì giá trên đảo thay đổi theo mùa tàu và từng thời điểm. Thay vào đó, bài giải thích những yếu tố làm nên giá, chia chi phí theo nhóm và gợi ý cách lập ngân sách gia đình phù hợp với nhịp sống đảo. Các con số tỷ lệ trong bài đều là ví dụ giả định để minh hoạ cách tính.
Bài hữu ích cho gia đình đang sống trên đảo muốn chi tiêu hợp lý hơn, người được điều động ra đảo công tác cần ước tính trước, và người đang cân nhắc chuyển ra Phú Quý sinh sống.
Vì sao giá cả trên đảo khác đất liền
Hầu hết hàng hoá ở Phú Quý đi một chặng dài hơn đất liền: từ nơi sản xuất về kho ở Phan Thiết, bốc lên tàu, qua biển, bốc xuống cảng đảo, rồi chở tới cửa hàng. Mỗi chặng cộng thêm một phần chi phí: cước tàu, công bốc xếp, hao hụt do vỡ, dập, hỏng, và chi phí giữ lạnh với hàng tươi sống. Hàng càng cồng kềnh, dễ hỏng thì phần cộng thêm càng lớn.
Yếu tố thứ hai là nhịp tàu. Khi biển êm, tàu chạy đều, hàng về đủ, giá ổn định. Khi biển động kéo dài, tàu thưa hoặc ngừng chạy, hàng về ít trong khi nhu cầu không đổi, giá một số mặt hàng tươi sống nhích lên. Người bán cũng phải tính rủi ro hàng tồn hỏng khi tàu không chạy, nên có xu hướng nhập vừa đủ, và khi tàu chạy lại thì giá thường trở về mức cũ sau vài chuyến.
Yếu tố thứ ba là quy mô thị trường nhỏ. Đảo có số dân không lớn, ít người bán cạnh tranh cho mỗi loại hàng, nhập hàng số lượng nhỏ nên khó có giá sỉ tốt như thành phố. Mùa du lịch hè, khách đông làm nhu cầu tăng vọt, giá dịch vụ ăn uống, lưu trú, thuê xe cũng theo mùa.
So sánh tương đối từng nhóm chi phí với đất liền
Bảng dưới so sánh định tính các nhóm chi phí chính của một gia đình trên đảo với một thị xã cỡ vừa trong đất liền. Mức chênh thật thay đổi theo thời điểm và theo từng gia đình:
| Nhóm chi phí | So với đất liền | Lý do chính |
|---|---|---|
| Cá, mực, hải sản địa phương | Thường dễ chịu hơn | Đánh bắt tại chỗ, không qua vận chuyển; loại hiếm, mùa gió vẫn có lúc cao |
| Rau, trái cây | Thường cao hơn, dao động theo mùa | Chở bằng tàu, dễ dập hỏng |
| Thịt, trứng, đồ khô, gia vị | Nhỉnh hơn | Phần lớn nhập từ đất liền |
| Xăng dầu, ga | Có thể cao hơn | Chi phí vận chuyển nhiên liệu ra đảo |
| Điện sinh hoạt | Tính theo biểu giá chung (theo thông tin công khai) | Nên xem hoá đơn để biết cách tính áp dụng |
| Vật liệu xây dựng, đồ điện, nội thất | Cao hơn | Cồng kềnh, cước tàu và bốc xếp |
| Đi lại vào đất liền | Khoản riêng của người đảo | Vé tàu, xe từ cảng, ăn ở khi ở lại đất liền |
| Nhà ở, tiền thuê | Tuỳ vị trí, biến động theo mùa du lịch | Nguồn nhà cho thuê dài hạn không nhiều |
Đọc bảng này theo hướng: nhóm nào cao hơn thì tìm cách giảm, nhóm nào dễ chịu hơn thì tận dụng. Một gia đình ăn nhiều cá, ít thịt, trồng thêm rau gia vị, ít đi đất liền sẽ thấy chi phí trên đảo không quá chênh; một gia đình quen lối sống thành phố, đi đất liền nhiều sẽ thấy tốn hơn hẳn.
Đi lại vào đất liền: khoản chi lớn mà người đảo phải tính
Với gia đình ở đảo, mỗi chuyến vào đất liền là một khoản chi đáng kể: vé tàu khứ hồi cho từng người, đi lại từ cảng Phan Thiết tới nơi cần đến, chỗ ở và ăn uống những ngày ở lại, cộng thêm chi phí phát sinh nếu biển động phải nằm chờ thêm vài ngày. Đi cả nhà thì nhân lên theo số người.
Lý do vào đất liền rất đa dạng: khám chữa bệnh, thăm người thân, đưa con đi học, mua sắm đồ lớn, làm giấy tờ, giỗ chạp, đám cưới. Những gia đình quản lý chi tiêu tốt thường gom việc: một chuyến vào đất liền làm nhiều việc cùng lúc, chọn mùa biển êm để tránh phải ở lại chờ tàu, đặt vé sớm cho các dịp cao điểm như Tết, lễ.
Nên tính khoản đi lại này thành một dòng riêng trong ngân sách năm, ước số chuyến dự kiến cho cả nhà. Ví dụ giả định: một gia đình bốn người dự kiến mỗi năm có hai chuyến đi cả nhà và bốn chuyến đi một người, thì cộng tổng chi phí từng chuyến rồi chia đều cho mười hai tháng, để riêng mỗi tháng một khoản. Đến khi cần đi, không bị động.
Lập ngân sách gia đình theo nhịp sống đảo
Cách lập ngân sách dưới đây chia thu nhập thành các phần theo mức độ cần thiết và theo mùa. Tỷ lệ chỉ là ví dụ giả định; mỗi gia đình điều chỉnh theo thu nhập và hoàn cảnh của mình:
- Ghi chép chi tiêu thực tế hai ba tháng trước khi lập kế hoạch, để biết tiền đang đi đâu, nhất là các khoản nhỏ mua lẻ hằng ngày.
- Chia chi tiêu thiết yếu hằng tháng: ăn uống, điện nước, ga, xăng xe, điện thoại internet, học phí và đồ dùng học tập của con.
- Lập quỹ đi lại và y tế: một phần cố định mỗi tháng cho những chuyến vào đất liền và khả năng phải chuyển viện, như đã tính ở trên.
- Lập quỹ dự trữ mùa gió: mua đồ khô, ga, thuốc men trước mùa gió chướng; với gia đình làm nghề biển, thu nhập mùa gió thường giảm, cần để dành từ mùa biển êm.
- Lập quỹ sửa chữa nhà cửa, thiết bị: nhà và đồ điện ở đảo mau hỏng hơn, nên có khoản để dành thay vì đợi hỏng mới lo.
- Phần tiết kiệm và phần còn lại cho các nhu cầu khác, lễ Tết, hiếu hỉ, việc làng.
Ví dụ giả định về tỷ lệ: một gia đình có thể dành khoảng một nửa thu nhập cho chi tiêu thiết yếu, một phần mười cho quỹ đi lại và y tế, một phần mười cho dự trữ mùa gió và sửa chữa, phần còn lại cho tiết kiệm và các khoản khác. Con số thật của mỗi nhà sẽ khác, điều quan trọng là có các quỹ riêng thay vì dồn chung một túi.
Thu nhập theo mùa: điều cần nhớ với gia đình làm nghề biển và du lịch
Phần lớn thu nhập trên đảo gắn với nghề biển và du lịch, hai nghề đều theo mùa. Ngư dân có những chuyến biển trúng, có những mùa gió nằm bờ. Người làm du lịch có mùa hè đông khách và những tháng gió chướng vắng hẳn. Thu nhập không đều là đặc điểm chung, vì vậy cách chi tiêu cũng phải khác người làm công ăn lương cố định.
Nguyên tắc người đảo hay nói là ăn mùa êm để dành mùa gió. Trong những tháng thu nhập tốt, thay vì tăng chi tiêu theo, nên để riêng một phần cho những tháng thu nhập thấp. Mua sắm đồ lớn, sửa nhà nên tính vào cuối mùa thu nhập tốt, khi đã biết mình để dành được bao nhiêu, chứ không vay mượn trước rồi trông vào chuyến biển sau.
Cảnh giác với vay nợ lãi cao là lời khuyên quan trọng. Những khoản vay nhanh qua mạng hay vay nóng có lãi rất cao có thể biến một mùa gió khó khăn thành món nợ nhiều năm. Khi cần vốn cho nghề, nên tìm hiểu các kênh tín dụng chính thức, chương trình hỗ trợ ngư dân và hộ kinh doanh theo quy định.
Những cách giảm chi tiêu mà người đảo hay dùng
Những thói quen dưới đây không đòi hỏi hy sinh lớn mà giúp chi phí sống trên đảo nhẹ hơn rõ rệt:
- Ăn theo sản vật của đảo: cá, mực, ốc theo mùa; ít phụ thuộc vào thực phẩm chở từ đất liền.
- Trồng rau gia vị và một ít rau ăn lá trong thùng, chậu ở chỗ khuất gió.
- Mua đồ khô, gia vị theo số lượng lớn hơn vào mùa biển êm, dùng xoay vòng.
- Gom việc khi vào đất liền, đi mùa biển êm, đặt vé sớm dịp cao điểm.
- Tiết kiệm điện nước, bảo trì thiết bị đều để tránh hỏng hóc lớn.
- Chia sẻ trong cộng đồng: nhờ người quen mua hộ khi họ vào đất liền, dùng chung dụng cụ ít khi dùng.
- Chọn đồ dùng bền, chịu môi trường biển thay vì đồ rẻ mau hỏng.
Nhiều người mới ra đảo nhận xét rằng sau vài tháng đầu chi tiêu cao vì chưa quen, họ dần thấy sống ở đảo không tốn hơn thành phố bao nhiêu, nhờ bớt được những khoản tiêu dùng mà ở thành phố khó tránh.
Người ra đảo công tác: ước tính trước khi đi
Công chức, giáo viên, nhân viên y tế, kỹ sư được điều động ra đảo thường hỏi câu thực tế: lương và phụ cấp có đủ sống không. Câu trả lời tuỳ chế độ cụ thể của từng người theo quy định hiện hành về công tác ở hải đảo, và tuỳ cách sống. Khoản cần tính kỹ nhất thường là chỗ ở, nếu không có nhà công vụ, và chi phí về thăm gia đình trong đất liền.
Trước khi đi, nên hỏi cơ quan tiếp nhận về nhà công vụ hoặc hỗ trợ chỗ ở, chế độ phụ cấp, chế độ đi lại về phép. Hỏi đồng nghiệp đang công tác trên đảo về các khoản chi thực tế mỗi tháng. Mang theo những thứ trên đảo khó mua hoặc đắt như đồ điện tử cá nhân, thuốc riêng, sách vở chuyên môn.
Nhiều người công tác ở đảo vài năm chia sẻ rằng họ để dành được nhiều hơn khi ở thành phố, vì ít chỗ tiêu tiền, nhưng cũng có người thấy tốn vì thường xuyên về đất liền. Cách sống quyết định nhiều hơn mức giá.
Lời khuyên chung cho người mới: ba tháng đầu ghi chép kỹ mọi khoản chi, sau đó mới quyết định có cần thay đổi gì, chẳng hạn thuê chỗ ở gần nơi làm hơn, đổi gói cước, hay dời những chuyến về đất liền sang mùa biển êm.
Câu hỏi thường gặp
Sống ở Phú Quý có đắt hơn đất liền không?
Có khoản đắt hơn như rau, trái cây, vật liệu, đồ điện, xăng dầu, chi phí đi lại vào đất liền; có khoản dễ chịu hơn như cá, mực và hải sản địa phương. Tổng chi phí phụ thuộc nhiều vào lối sống và số lần phải vào đất liền mỗi năm.
Vì sao giá rau ở đảo thay đổi theo mùa?
Rau chủ yếu chở từ đất liền bằng tàu. Khi biển động, tàu thưa hoặc ngừng chạy, rau về ít, dễ dập héo, người bán cũng nhập vừa đủ để tránh hỏng nên giá nhích lên. Mùa biển êm, tàu đều thì giá ổn định hơn.
Gia đình ở đảo nên lập những quỹ dự phòng nào?
Ngoài chi tiêu thiết yếu, nên có quỹ đi lại và y tế cho những chuyến vào đất liền, quỹ dự trữ mùa gió, quỹ sửa chữa nhà cửa thiết bị, và phần tiết kiệm. Tách riêng từng quỹ giúp không bị động khi có việc gấp.
Ngư dân thu nhập theo mùa nên chi tiêu thế nào?
Nguyên tắc ăn mùa êm để dành mùa gió: trong tháng thu nhập tốt, để riêng một phần cho mùa nằm bờ. Mua sắm lớn nên làm sau khi đã để dành đủ, tránh vay nóng lãi cao và tìm hiểu các kênh tín dụng chính thức khi cần vốn.
Ra đảo công tác cần hỏi trước những gì về chi phí?
Nên hỏi cơ quan tiếp nhận về nhà công vụ hoặc hỗ trợ chỗ ở, phụ cấp theo quy định công tác hải đảo, chế độ đi lại về phép, và hỏi đồng nghiệp trên đảo về các khoản chi thực tế mỗi tháng trước khi đi.
Có cách nào giảm chi phí sống ở đảo không?
Có. Ăn theo sản vật địa phương, trồng rau gia vị, mua đồ khô vào mùa biển êm, gom việc khi vào đất liền, tiết kiệm điện nước, chọn đồ bền và chia sẻ trong cộng đồng như nhờ người quen mua hộ hàng từ đất liền.