Quanh đảo chính Phú Quý có khoảng mười hòn đảo nhỏ; hòn lớn nhất và được nhắc nhiều nhất là Hòn Tranh ở phía nam, ngoài ra còn những tên như Hòn Đen, Hòn Đỏ, Hòn Trứng, Hòn Giữa, Hòn Khô và Hòn Hải nằm xa hơn. Phần lớn các hòn này là khối đá bazan nhô lên khỏi mặt biển, cây cối thưa, không có cư dân thường trú. Với người Phú Quý, chúng là chỗ chắn sóng, nơi thả lưới, chỗ trú tạm cho ghe nhỏ và cột mốc để định vị khi đi biển.
Số lượng và tên gọi các hòn có khác nhau đôi chút giữa các nguồn, vì có hòn chỉ là bãi đá lộ lúc nước ròng, có hòn mang hai tên dân gian. Bài này tả những hòn được nhắc nhiều, cách người đảo dùng chúng, và những điều cần biết nếu bạn muốn ghé một hòn nhỏ: chọn ngày, chọn thuyền, an toàn và giữ cho rạn san hô quanh đó còn nguyên.
Một cụm đảo, không phải một hòn đơn độc
Nhìn trên ảnh vệ tinh, Phú Quý giống một hòn đảo chính có những vệ tinh nhỏ rải quanh, gần nhất cách bờ vài trăm mét đến một hai cây số, xa nhất thì phải đi thuyền cả buổi. Các hòn này có chung nguồn gốc với đảo chính: những khối đá do hoạt động núi lửa cổ để lại, bị sóng gió bào mòn qua thời gian dài. Vì vậy bờ của chúng thường là gành đá đen dốc đứng, xen vài vạt cát nhỏ ở chỗ khuất sóng.
Đối với đời sống trên đảo chính, các hòn nhỏ có ý nghĩa lớn hơn kích thước của chúng. Chúng làm thay đổi dòng chảy và hướng sóng ở vùng nước giữa hòn và đảo, tạo ra những vụng nước lặng hơn để ghe thuyền đậu tạm. Quanh chân các hòn là rạn san hô và bãi đá, nơi cá rạn, mực và nhiều loài hải sản sinh sống, nên ngư dân đánh bắt gần bờ thường quanh quẩn ở đây.
Gọi chung là "quần đảo Phú Quý" cũng có người dùng, nhưng trong văn bản hành chính, đặc khu Phú Quý gồm đảo chính và các đảo nhỏ trực thuộc. Điều này có ý nghĩa thực tế: việc khai thác, xây dựng hay tổ chức du lịch trên các hòn nhỏ đều thuộc quyền quản lý của đặc khu và tỉnh Lâm Đồng, chịu các quy định về bảo vệ biển và an ninh vùng biển.
Các hòn nhỏ làm gì cho bờ biển đảo chính
Một hòn đảo nhỏ nằm trước bờ giống như một tấm khiên đặt ngoài khơi. Sóng từ biển rộng đánh vào hòn trước, vỡ ra và yếu đi trước khi tới bờ đảo chính. Phía sau hòn, sóng bị bẻ hướng và gặp nhau, tạo ra vùng nước lặng hơn, nơi cát lắng đọng thành bãi. Nhiều vạt cát đẹp trên bờ nam đảo chính hình thành nhờ được Hòn Tranh che chắn một phần khỏi sóng lớn.
Ngược lại, eo biển hẹp giữa hòn và đảo chính lại là nơi dòng chảy mạnh lên vì nước bị dồn qua khe hẹp. Người bơi giỏi đến đâu cũng không nên thử bơi qua eo, dù nhìn khoảng cách có vẻ gần. Dòng chảy ở đó đổi theo con nước và hướng gió, có lúc đẩy người bơi ra xa bờ nhanh hơn sức bơi về.
Vai trò che chắn ấy cũng là lý do người ta cần thận trọng với mọi công trình trên và quanh các hòn nhỏ. Lấy đá, nạo vét hay xây kè tuỳ tiện có thể làm thay đổi dòng chảy, khiến bãi cát nơi này mất đi và nơi khác bồi lên. Những thay đổi như thế thường chỉ lộ rõ sau vài mùa gió, khi đã khó sửa.
Hòn Tranh: hòn lớn nhất, gần đảo chính nhất
Hòn Tranh nằm phía nam đảo chính, ngăn cách bởi một eo biển hẹp. Đây là hòn lớn nhất trong cụm đảo nhỏ và cũng là hòn người ngoài biết đến nhiều nhất, vì có bãi cát trắng và vùng nước trong để tắm, lặn ngắm san hô. Từ bờ nam đảo chính có thể nhìn rõ Hòn Tranh, những ngày êm biển thấy cả màu nước chuyển từ xanh ngọc sang xanh thẫm ở eo biển.
Người ra Hòn Tranh thường đi bằng ghe hoặc ca nô nhỏ của người địa phương, chặng đi ngắn, chỉ tính bằng phút khi biển êm. Tuy vậy eo biển giữa hai đảo có dòng chảy và sóng đổi theo mùa gió. Vào thời kỳ gió mùa đông bắc mạnh, sóng dồn qua eo làm chuyến đi ngắn trở nên chòng chành và không an toàn với thuyền nhỏ; người lái thuyền có kinh nghiệm sẽ từ chối chở khách những ngày ấy, và bạn nên nghe theo.
Trên Hòn Tranh cây cối thấp, bóng mát ít, đá bazan hấp nắng nóng lên nhanh vào buổi trưa. Người ghé hòn nên mang đủ nước uống, đồ che nắng và mang rác về đảo chính vì trên hòn không có chỗ thu gom. Phần rạn san hô quanh hòn rất dễ tổn thương: đứng lên san hô, bẻ san hô làm kỷ niệm hay thả neo bừa đều để lại vết hỏng mất nhiều năm mới phục hồi.
Những hòn khác thường được nhắc tới
Hòn Đen. Tên gọi theo màu đá bazan sẫm lộ ra khi nhìn từ xa. Hòn nhỏ, bờ dốc, là chỗ ngư dân đánh bắt gần bờ hay lui tới vì quanh chân đá có nhiều cá rạn. Nhiều tên hòn ở Phú Quý đặt theo màu sắc hoặc hình dáng nhìn từ thuyền, cách đặt tên quen thuộc của người đi biển.
Hòn Đỏ. Cũng là tên theo màu đá, ở đây đá có sắc nâu đỏ do quá trình phong hoá. Những hòn như vậy thường không có bãi cát rộng, thuyền khó cập, chủ yếu được nhìn ngắm và làm mốc định hướng khi đi biển ban ngày.
Hòn Trứng. Tên gọi theo hình khối đá tròn trịa. Tên "Hòn Trứng" có ở nhiều vùng biển Việt Nam, nên khi đọc tài liệu cần để ý là đang nói Hòn Trứng nào. Quanh những hòn nhỏ như thế, chim biển hay đậu nghỉ.
Hòn Giữa và Hòn Khô. Những tên gọi mang tính vị trí và trạng thái: "giữa" là hòn nằm giữa hai điểm quen thuộc, "khô" là hòn trơ đá, ít cây. Có hòn lúc nước lớn gần như chìm, lúc nước ròng mới lộ hẳn ra, nên càng phải cẩn thận khi đi thuyền ban đêm quanh đó.
Hòn Hải. Hòn xa nhất trong nhóm thường được nhắc, không có người ở, gắn với điểm chuẩn của đường cơ sở vùng biển Việt Nam. Đây không phải điểm tham quan, việc lui tới phụ thuộc thời tiết và quy định của lực lượng chức năng.
Lưu ý về tên gọi. Một số hòn có hai ba tên dân gian khác nhau tuỳ làng. Khi thuê thuyền, cách chắc nhất là chỉ tay về hướng hòn muốn đến và hỏi lại người lái thuyền tên họ dùng, tránh mỗi người hiểu một nơi.
Các hòn nhỏ trong đời sống ngư dân
Trước khi có cảng cá và khu neo đậu kiên cố, các vụng nước sau lưng những hòn nhỏ là nơi ghe thuyền tránh gió khi trời trở bất ngờ. Ngày nay tàu lớn vào khu neo đậu, nhưng ghe nhỏ đánh bắt ven bờ vẫn dựa vào địa hình các hòn để chọn chỗ đậu tạm, chỗ thả lưới. Người lớn tuổi trên đảo có thể kể tên từng mỏm đá dưới nước quanh mỗi hòn, thứ kiến thức chỉ có được sau hàng chục năm đi biển.
Quanh các hòn có nghề lặn bắt hải sản, câu cá rạn, đặt lồng, kéo lưới gần bờ. Nghề nào cũng phụ thuộc vào mùa gió: mùa biển êm thì ghe đi xa hơn, mùa gió đông bắc thì chọn phía khuất gió của hòn để làm. Vì vậy khi bạn thấy một chiếc ghe nằm im ở một vụng nhỏ suốt cả buổi, rất có thể họ đang chờ con nước, không phải đang nghỉ.
Việc khai thác quá mức và đánh bắt bằng cách huỷ diệt từng gây hại cho rạn quanh nhiều hòn ở vùng biển nước ta, và Phú Quý không nằm ngoài nguy cơ đó. Chính quyền và cộng đồng địa phương đã có những nỗ lực bảo vệ rạn, hạn chế khai thác san hô làm vật liệu. Với người ngoài, cách đóng góp đơn giản nhất là không mua san hô, vỏ ốc quý làm quà và không ủng hộ dịch vụ cho khách đi bộ trên rạn.
Chuẩn bị cho một chuyến ghé hòn nhỏ an toàn
Đi ra một hòn nhỏ chỉ mất ít phút nhưng là chuyến đi biển thật sự. Các bước dưới đây giúp chuyến đi trọn vẹn và ít rủi ro:
- Xem dự báo gió và sóng cho vùng biển Phú Quý trong ngày, ưu tiên buổi sáng vì gió thường mạnh dần về chiều trong nhiều đợt gió mùa.
- Hỏi người lái thuyền địa phương về tình hình eo biển; nếu họ khuyên hoãn, hãy hoãn. Họ hiểu con nước và dòng chảy ở đó hơn mọi ứng dụng.
- Kiểm tra thuyền có đủ áo phao cho từng người và mặc áo phao suốt hành trình, kể cả người biết bơi.
- Thống nhất giờ đón về trước khi lên hòn, nhờ người lái thuyền ghi nhận số người trong đoàn, và có người ở đảo chính biết đoàn đi đâu.
- Mang nước uống, mũ, áo dài tay, giày đi nước để đi trên đá; đá bazan sắc và san hô chết có thể cứa chân.
- Không đứng, không dẫm, không bẻ san hô; khi lặn ngắm giữ khoảng cách và không cho cá ăn.
- Mang toàn bộ rác về đảo chính, kể cả vỏ chai nhỏ và đầu lọc thuốc lá.
Những ngày gió lên đột ngột, đừng cố ở lại hòn thêm. Thuyền nhỏ an toàn nhất khi chạy về lúc sóng còn thấp; chờ tới chiều gió mạnh hơn mới về là kiểu rủi ro người đi biển lâu năm luôn tránh.
Mùa nào hợp để ghé các hòn nhỏ
Nhìn chung các tháng biển êm ở Phú Quý, thường kéo dài từ khoảng tháng 3 tới tháng 8 hoặc tháng 9, là lúc ra các hòn nhỏ dễ dàng nhất. Nước trong, sóng thấp, gió nhẹ vào buổi sáng. Tuy nhiên ngay trong mùa này vẫn có những đợt gió tây nam mạnh lên, nhất là giữa mùa hè, làm biển phía tây đảo động hơn. Lúc đó người lái thuyền sẽ chọn lối đi khuất gió hoặc dời sang ngày khác.
Từ khoảng tháng 10 tới tháng 2 năm sau, gió mùa đông bắc chiếm ưu thế, có nhiều đợt mạnh kéo dài. Biển phía bắc và đông đảo nổi sóng bạc đầu, eo biển giữa các hòn cũng động. Đây là mùa nên hạn chế đi thuyền nhỏ ra hòn, và nếu đi thì chỉ những ngày gió dịu, có người địa phương dẫn.
Thời gian trong ngày cũng quan trọng không kém mùa. Buổi sáng sớm thường lặng hơn, ánh sáng xiên làm nước trong rõ hơn khi nhìn xuống rạn; buổi trưa nắng gắt, đá nóng; buổi chiều gió hay mạnh dần. Một chuyến ghé hòn hợp lý thường đi sớm, về trước trưa hoặc đầu giờ chiều.
Câu hỏi thường gặp
Hòn Tranh có người ở không?
Hòn Tranh không có làng như đảo chính. Tuỳ thời điểm có thể có người làm việc hoặc trông coi, nhưng không có dịch vụ đầy đủ như trên đảo chính. Người ghé hòn nên tự mang nước uống, đồ ăn nhẹ, đồ che nắng và mang rác về, không trông chờ mua bán tại chỗ.
Đi từ đảo chính ra Hòn Tranh bằng gì?
Người ta thường đi bằng ghe hoặc ca nô nhỏ của người dân địa phương, xuất phát từ bờ phía nam đảo chính. Chặng đi ngắn khi biển êm. Giá và cách đặt thuyền thay đổi theo mùa, bạn nên hỏi trực tiếp người lái thuyền hoặc nơi lưu trú, và luôn yêu cầu đủ áo phao.
Có thể cắm trại qua đêm trên các hòn nhỏ không?
Việc lưu lại qua đêm trên các hòn nhỏ không phải hoạt động thông thường và có thể phải tuân theo quy định của chính quyền, biên phòng. Thời tiết ban đêm trên biển đổi nhanh, không có nơi trú nếu gió lớn. Muốn làm, bạn cần hỏi trước cơ quan chức năng ở đặc khu, không tự ý thực hiện.
Vì sao một số hòn lúc thấy lúc không?
Một số hòn hoặc bãi đá chỉ cao hơn mặt nước rất ít. Khi thuỷ triều lên kèm sóng, chúng gần như bị che khuất; khi nước ròng mới lộ rõ. Đây cũng là chỗ nguy hiểm với thuyền đi ban đêm, nên người lạ không nên tự lái thuyền quanh các hòn nhỏ.
Ngắm san hô quanh hòn có cần biết lặn bình khí không?
Không nhất thiết. Ở nhiều chỗ quanh các hòn, rạn nằm nông, mùa nước trong có thể ngắm bằng kính lặn và ống thở, mặc áo phao. Lặn bình khí cần chứng chỉ và đơn vị có đủ điều kiện tổ chức. Dù ngắm cách nào, điều quan trọng nhất là không chạm và không đứng lên san hô.
Có được mang đá hoặc san hô ở các hòn về làm kỷ niệm không?
Không nên. San hô và các sinh vật rạn là tài nguyên cần bảo vệ, việc khai thác san hô bị hạn chế theo quy định. Đá và vỏ sò trên bãi là một phần của hệ sinh thái bờ biển. Cách giữ kỷ niệm tốt nhất là chụp ảnh, và để nguyên mọi thứ ở chỗ cũ.