Đảo Phú Quý được hình thành từ hoạt động núi lửa cổ, vì vậy bờ đảo có nhiều gành đá bazan màu đen sẫm, bên trong là những đồi thấp, đỉnh quen thuộc nhất là núi Cao Cát, xen giữa là các bãi cát trắng tạo nên phần lớn từ mảnh san hô và vỏ sinh vật biển vỡ vụn. Đảo không có núi cao hay sông suối lớn; địa hình thấp, thoải, dễ đi bộ, nhưng phơi trọn trước gió và sóng.
Hiểu địa hình giúp trả lời nhiều câu hỏi đời thường trên đảo: vì sao bãi biển này cát trắng mịn còn bãi kia toàn đá, vì sao nước giếng chỗ này ngọt chỗ kia lợ, vì sao có những đoạn đường ven biển phải kè, và vì sao nhà cũ trên đảo xây bằng đá. Bài dưới đây đi qua từng dạng địa hình, kèm những điểm cụ thể bạn có thể tự quan sát khi đi vòng đảo.
Một hòn đảo sinh ra từ lửa
Vùng biển ngoài khơi Nam Trung Bộ có lịch sử hoạt động núi lửa, và Phú Quý là một trong những dấu tích nổi lên khỏi mặt nước. Đá bazan, loại đá hình thành khi dung nham nguội đi, là nền của đảo. Ở nhiều đoạn bờ, bạn sẽ thấy đá đen có lỗ rỗ như tổ ong, dấu vết của bọt khí trong dung nham, hoặc những khối đá xếp thành lớp do các đợt dung nham chồng lên nhau.
Cùng nguồn gốc đó, Phú Quý có họ hàng địa chất với những nơi khác của Việt Nam như đảo Lý Sơn ngoài khơi Quảng Ngãi hay các vùng đất đỏ bazan ở Tây Nguyên. Đặc biệt, tài liệu thời Pháp ghi lại rằng vào khoảng năm 1923 có một đợt phun trào dưới đáy biển ở vùng biển gần Phú Quý, làm nhô lên một hòn đảo nhỏ toàn tro và đá vụn, người Pháp gọi là đảo Tro. Hòn đảo ấy không tồn tại lâu, sóng bào mòn dần và nó chìm xuống. Chi tiết về vị trí và thời gian chính xác cần đối chiếu với tài liệu địa chất chuyên ngành.
Hoạt động núi lửa ở Phú Quý đã ngừng từ rất lâu, đảo hiện nay không phải nơi có núi lửa đang hoạt động. Điều còn lại là cảnh quan: những gành đá đen trước sóng trắng, những triền đất đỏ nâu, và các hang hốc do sóng khoét vào lớp đá mềm hơn xen giữa đá cứng.
Các dạng địa hình chính trên đảo
Gành đá bazan ven biển. Chiếm phần lớn đường bờ, nhất là các mũi đá nhô ra biển. Sóng đập liên tục khoét thành vách, hốc, hang nhỏ. Gành Hang là một trong những gành được nhắc nhiều, có các hốc đá do sóng tạo ra. Đi trên gành cần giày bám tốt, tránh đứng sát mép khi sóng lớn.
Đồi thấp trong đảo. Đảo có vài đỉnh đồi, đỉnh quen thuộc nhất là núi Cao Cát với ngôi chùa trên đỉnh, chỉ cao cỡ trên dưới trăm mét nhưng đủ để nhìn bao quát gần hết đảo và các hòn nhỏ. Hải đăng và một số trạm quan sát cũng đặt trên các điểm cao.
Bãi cát trắng. Nằm ở các vụng, vịnh khuất sóng như vịnh Triều Dương hay các bãi nhỏ giữa hai mũi đá. Cát ở đây phần nhiều là cát sinh học: mảnh san hô, vỏ sò ốc, xương tảo vôi bị sóng nghiền nhỏ, nên trắng và hơi thô hơn cát sông.
Bãi đá và rạn ven bờ. Ở nhiều chỗ, lúc nước ròng lộ ra một thềm đá phẳng hoặc rạn san hô chết, có vũng nước nhỏ đầy sinh vật. Đây là chỗ trẻ em trên đảo bắt ốc, nhưng cũng là chỗ dễ trượt chân và bị cứa.
Đồng bằng nhỏ và vườn đất đỏ. Phần giữa đảo có những vạt đất thấp, thoải, đất pha đỏ nâu do đá bazan phong hoá, là nơi làng xóm, vườn tược tập trung. Đất này giữ nước không tốt khi mùa khô kéo dài.
Cát trắng đến từ đâu
Nhiều người ngạc nhiên khi biết cát trắng ở các bãi biển Phú Quý không phải do sông mang ra, vì đảo không có sông lớn. Nguồn cát chính là rạn san hô quanh đảo. San hô, ốc, sò, cầu gai, các loại tảo vôi tạo ra khung xương bằng đá vôi. Khi chết đi hoặc bị sóng đánh vỡ, chúng vỡ vụn thành mảnh nhỏ rồi được sóng đưa lên bờ, tích lại ở những chỗ nước lặng.
Điều này có hệ quả quan trọng: bãi cát trên đảo sống được là nhờ rạn san hô khoẻ. Rạn bị phá hoặc chết hàng loạt thì nguồn cát cạn dần, trong khi sóng vẫn tiếp tục cuốn cát đi. Một số bãi biển ở các đảo trên thế giới đã thu hẹp vì chuỗi liên hệ đó. Đây là một lý do nữa, ngoài vẻ đẹp dưới nước, để bảo vệ rạn quanh Phú Quý.
Nếu cầm một nắm cát ở bãi Phú Quý lên nhìn kỹ, bạn có thể thấy những mảnh vỏ sò nhỏ, mảnh san hô có lỗ, hạt tròn màu hồng của tảo vôi. Đó là một cách thú vị để giải thích cho trẻ em về mối liên hệ giữa sinh vật dưới biển và bãi cát chúng đang chơi, thay vì cho trẻ nhặt san hô mang về. Sau khi xem, hãy thả cát lại đúng chỗ cũ trên bãi.
Đá san hô và đá bazan trong nhà cửa của người đảo
Trên một hòn đảo xa, vật liệu xây dựng từ đất liền từng rất khó chở ra. Người Phú Quý xưa tận dụng thứ có sẵn: đá bazan và khối san hô. Những ngôi nhà, tường rào, giếng cũ xây bằng đá san hô hay đá đen vẫn còn ở nhiều xóm, tường dày, mái thấp, rất hợp với nắng gió đảo. Đó là di sản kiến trúc đáng giữ, cũng là chứng tích của một thời mà nay không thể lặp lại.
Ngày nay việc khai thác san hô làm vật liệu bị hạn chế vì tác hại đối với rạn và bờ biển. Nhà mới trên đảo dùng gạch, xi măng, sắt thép chở từ đất liền, kèm theo cước tàu. Với người xây nhà, điều cần quan tâm là hơi muối: sắt thép trong bê tông cần lớp bảo vệ đủ dày, cửa sắt cần sơn chống gỉ, mái tôn mỏng xuống cấp nhanh. Kiến trúc nhà cũ với tường dày, ít khe hở hướng gió vẫn là gợi ý tốt.
Những ngôi nhà đá cũ cũng là nơi người mới đến hiểu nếp sống trên đảo nhanh nhất. Nếu được mời vào, bạn sẽ thấy cửa nhỏ, nhà thấp, sân có tường chắn, giếng hoặc bể nước mưa sát nhà. Mỗi chi tiết là một lời giải cho bài toán gió, nắng và nước ngọt mà người đảo đã giải qua nhiều thế hệ.
Bờ biển đang thay đổi: xói lở và kè chắn
Bờ của một đảo nhỏ luôn vận động. Ở những đoạn bờ cát, sóng mùa gió đông bắc cuốn cát đi, mùa êm lại bồi trả một phần. Ở đoạn gành đá, sóng khoét chân vách làm đá sụt dần. Những thay đổi này diễn ra tự nhiên, nhưng khi nhà cửa, đường sá được xây sát mép nước thì xói lở trở thành chuyện đời sống.
Trên Phú Quý, nhiều đoạn bờ đã được kè bằng đá hoặc bê tông để giữ đường ven biển và khu dân cư. Kè giữ được đất phía sau nhưng có thể làm bãi cát phía trước hẹp lại vì sóng đập vào kè rồi dội ra, cuốn cát theo. Đó là đánh đổi mà các địa phương ven biển đều phải cân nhắc, và cách làm phù hợp cho từng đoạn cần đánh giá của cơ quan chuyên môn.
Với người mua đất hay thuê mặt bằng gần biển, nên quan sát vài dấu hiệu: vết sóng đánh cao trên tường kè, rác biển dồn lên tận chân nhà, cây phi lao bị bật gốc, mép đường nứt sụt. Hỏi người sống lâu năm ở đó về những trận sóng lớn trong quá khứ. Thông tin quy hoạch hành lang bảo vệ bờ biển thì hỏi chính quyền đặc khu, không dựa vào lời môi giới. Một buổi hỏi chuyện hàng xóm có khi đáng giá hơn mọi tấm ảnh quảng cáo.
Địa hình và chuyện làm vườn, trồng cây trên đảo
Đất trên Phú Quý chủ yếu là đất đỏ nâu do đá bazan phong hoá, xen đất cát ở vùng gần biển. Đất bazan vốn màu mỡ, nhưng tầng đất trên đảo nhiều chỗ mỏng, lẫn đá, lại chịu nắng gió mạnh và mùa khô dài, nên giữ ẩm kém. Vườn nhà trên đảo thường thấp, cây trồng chọn loại chịu hạn, chịu gió và chịu được hơi muối.
Đi qua các xóm, bạn sẽ thấy những bờ rào đá xếp quanh vườn và hàng cây chắn gió như phi lao. Đá nhặt từ chính mảnh vườn khi cuốc đất được xếp lại thành rào, vừa dọn đất vừa chắn gió, vừa giữ cho lớp đất mặt không bị gió cuốn đi trong mùa khô. Hàng phi lao trồng dọc bờ biển và quanh khu dân cư làm giảm tốc gió, giữ cát, tạo bóng mát.
Người mới định trồng rau hay làm vườn trên đảo nên bắt đầu bằng việc che chắn gió và giữ ẩm: phủ gốc bằng rơm, lá khô, làm luống thấp, tưới vào sáng sớm hoặc chiều tối. Nước tưới là thứ quý trong mùa khô, nên những cây cần nhiều nước thì trồng vào mùa mưa. Học theo vườn hàng xóm là cách nhanh nhất để biết loại cây nào sống được trên mảnh đất đó.
Đi vòng đảo để đọc địa hình: những điều nên quan sát
Một vòng đảo bằng xe máy hay đi bộ từng đoạn là cách học địa hình Phú Quý trực quan nhất. Một vài gợi ý quan sát:
- Màu đá ở các gành: đen sẫm là bazan còn tươi, nâu đỏ là đá đã phong hoá lâu dưới nắng gió.
- Các lớp đá xếp chồng ở vách gành, dấu vết của những đợt dung nham khác nhau.
- Bãi cát nằm ở đâu so với mũi đá và hòn nhỏ, để thấy sóng được che chắn thế nào.
- Thành phần cát ở mỗi bãi, mịn hay thô, nhiều mảnh vỏ sò hay ít.
- Hàng phi lao và hàng rào đá chắn gió quanh vườn, cho thấy hướng gió chính.
- Từ đỉnh núi Cao Cát, nhìn toàn cảnh để thấy đảo thấp và nhỏ đến mức nào giữa biển.
- Những đoạn kè mới và cũ, so sánh bãi cát trước kè với bãi cát tự nhiên gần đó.
Khi đi trên gành đá, luôn để ý sóng: sóng lớn có thể bất ngờ tràn lên mặt đá đang khô. Không quay lưng về phía biển khi đứng gần mép, không cho trẻ em chạy nhảy trên gành.
Câu hỏi thường gặp
Phú Quý có núi lửa đang hoạt động không?
Không. Phú Quý hình thành từ hoạt động núi lửa cổ đã ngừng từ rất lâu. Dấu vết còn lại là đá bazan, các lớp dung nham ở vách gành và đất đỏ phong hoá. Đảo hiện nay không có miệng núi lửa đang hoạt động, đời sống trên đảo không chịu rủi ro phun trào.
Núi Cao Cát cao bao nhiêu?
Núi Cao Cát là đồi thấp, thường được nhắc với độ cao cỡ trên dưới một trăm mét. Dù không cao, đây là một trong những điểm nhìn bao quát đẹp nhất trên đảo, thấy được làng mạc, bờ biển và các hòn nhỏ. Lên núi nên đi buổi sáng sớm hoặc chiều muộn để tránh nắng.
Vì sao cát ở Phú Quý trắng?
Vì phần lớn cát trên các bãi là cát sinh học, tạo nên từ mảnh san hô, vỏ sò ốc và tảo vôi bị sóng nghiền nhỏ, có màu trắng hoặc kem. Đảo không có sông lớn mang cát và phù sa từ đất liền ra, nên cát không có màu vàng sẫm như nhiều bãi biển gần cửa sông.
Hòn đảo Tro năm 1923 có còn không?
Theo các ghi chép thời Pháp, hòn đảo tro nhô lên từ một đợt phun trào dưới biển khoảng năm 1923 chỉ tồn tại trong thời gian ngắn rồi bị sóng bào mòn và chìm. Hiện không còn hòn đảo nào ở đó trên mặt nước. Muốn tìm hiểu kỹ, bạn nên đọc các nghiên cứu địa chất về vùng biển này.
Đi trên gành đá bazan cần lưu ý gì?
Mang giày đế bám, không đi dép trơn. Đá bazan sắc và rong rêu ở vùng sóng vỗ rất trơn. Không đứng sát mép khi biển động, không quay lưng về phía sóng, không leo vào hang khi thuỷ triều đang lên. Đi theo nhóm và cho trẻ nhỏ đi sát người lớn.
Có nên mua nhà sát biển ở những đoạn đã có kè không?
Kè giúp giữ đất nhưng không loại bỏ hết rủi ro sóng lớn tràn qua trong mùa gió hay khi có bão. Trước khi mua, nên hỏi chính quyền đặc khu về quy hoạch hành lang bờ biển, hỏi người sống lâu năm về những lần sóng đánh vào, và xem kỹ dấu vết sóng trên tường kè.