Điện ở Phú Quý không đi từ lưới quốc gia vào như ở Phan Thiết hay Đà Lạt. Theo những gì được công bố tới thời điểm viết, đảo tự sản xuất điện bằng máy phát chạy dầu kết hợp điện gió và một phần điện mặt trời, nên lưới điện trên đảo nhỏ, nhạy với thời tiết và với chuyến tàu chở nhiên liệu. Với người sống ở đặc khu Phú Quý, hiểu điện đến từ đâu giúp dùng điện hợp lý, chuẩn bị cho lúc mất điện và giữ thiết bị bền hơn trước gió muối.
Bài này viết cho hộ gia đình, người mới ra đảo làm việc và chủ homestay, quán xá nhỏ. Phần kỹ thuật chỉ dừng ở nguyên lý đủ hiểu; mọi việc đụng tới đấu nối, sửa điện trong tủ, lắp máy phát hay tấm pin đều nên để thợ có chuyên môn và ngành điện địa phương hướng dẫn.
Điện trên đảo đến từ đâu và vì sao khác đất liền
Ở đất liền, điện từ nhà máy lớn chạy qua đường dây cao thế hàng trăm cây số rồi xuống tới từng nhà. Một nhà máy gặp sự cố thì nơi khác bù vào, người dùng hầu như không nhận ra. Phú Quý nằm giữa biển, cách bờ một quãng đủ xa để việc kéo cáp ngầm là công trình lớn, nên đảo vận hành một lưới điện độc lập: nguồn phát đặt ngay trên đảo, phục vụ đúng số người trên đảo.
Nguồn quen thuộc nhất là máy phát diesel. Dầu được chở bằng tàu từ đất liền, nên chi phí làm ra một số điện cao hơn hẳn so với điện lưới quốc gia. Từ đầu những năm 2010, cụm trụ điện gió trên đồi giữa đảo góp thêm một phần sản lượng; về sau có thêm điện mặt trời. Gió mạnh thì điện gió phát nhiều, gió lặng thì máy dầu gánh nhiều hơn, người vận hành phải cân hai nguồn liên tục để điện áp không dao động.
Với người dùng, hệ quả dễ thấy là lưới điện đảo "mỏng" hơn: khi một tổ máy ngừng để bảo dưỡng hay gặp trục trặc, phần còn lại có thể không đủ gánh cả đảo vào giờ cao điểm. Các đợt cắt điện luân phiên, nếu có, thường được báo trước qua loa phát thanh, nhóm tin nhắn của khu dân cư hoặc thông báo của ngành điện. Về giá, theo các thông tin công khai, hộ gia đình trên đảo được tính theo biểu giá bán lẻ chung của ngành điện; muốn biết chắc cách tính cho từng loại khách hàng, bạn xem trên hoá đơn hoặc hỏi trực tiếp điểm giao dịch của ngành điện trên đảo.
Những lúc điện dễ chập chờn và cách nhận ra sớm
Người sống lâu trên đảo thường nói điện "theo mùa". Mùa nắng nóng, nhất là những ngày lặng gió vào buổi trưa và đầu tối, điều hoà, tủ đông, máy bơm chạy cùng lúc nên phụ tải lên cao trong khi điện gió phát ít. Mùa du lịch hè, khách đông, homestay và quán ăn mở hết công suất, áp lực lên lưới lại tăng thêm. Đó là những thời điểm dễ gặp điện yếu, đèn mờ, quạt quay chậm hoặc cắt điện ngắn.
Mùa gió chướng, khi biển động kéo dài và tàu hàng thưa chuyến, câu chuyện lại khác: nỗi lo không nằm ở phụ tải mà ở hậu cần nhiên liệu và vật tư sửa chữa. Một linh kiện hỏng phải chờ tàu chở ra thì thời gian khắc phục dài hơn đất liền. Dông sét đầu mùa mưa cũng hay làm nhảy aptomat ở nhiều nhà cùng lúc.
Dấu hiệu sớm là điện áp thấp kéo dài: bóng đèn sợi đốt đỏ quạch, tủ lạnh đóng ngắt liên tục, máy giặt báo lỗi, ổ cắm có ổn áp kêu lách cách. Khi thấy vậy, nên tắt bớt thiết bị công suất lớn như điều hoà, bình nóng lạnh, bếp từ để thiết bị không làm việc trong điều kiện xấu và để lưới chung đỡ căng. Nếu khu vực của bạn hay bị điện yếu, đó là chuyện nên báo cho ngành điện qua kênh chính thức thay vì tự lắp thêm thiết bị kích áp không rõ nguồn gốc.
Chuẩn bị trong nhà cho những lần mất điện
Mất điện vài giờ trên đảo không phải chuyện hiếm, và cũng không đáng hoảng nếu nhà đã có sẵn vài thứ cơ bản. Danh sách dưới đây là mức tối thiểu cho một hộ gia đình:
- Đèn sạc hoặc đèn pin đặt ở chỗ cố định, mỗi phòng ngủ một cái, có pin dự phòng. Tránh dùng nến ở nhà nhiều gió, rèm vải và mái tôn thấp.
- Pin sạc dự phòng cho điện thoại, sạc đầy vào những ngày có thông báo cắt điện hoặc khi thời tiết xấu. Điện thoại là kênh nhận tin quan trọng nhất trên đảo.
- Đài bán dẫn chạy pin, nhất là nhà có người đi biển, để nghe bản tin thời tiết biển khi mạng di động chập chờn.
- Nước dự trữ trong can, xô có nắp, vì nhiều nhà dùng máy bơm điện để lấy nước giếng lên bồn; mất điện lâu là mất luôn nước sinh hoạt.
- Đồ ăn không cần nấu bằng điện: bếp ga hoặc bếp củi, gạo, mì, đồ khô. Nhà dùng toàn bếp từ nên có thêm một bếp ga mini dự phòng.
- Biết vị trí cầu dao tổng và cách ngắt khi có sét lớn hoặc khi điện có lại mà chập chờn, để bảo vệ thiết bị.
Với tủ lạnh, nguyên tắc đơn giản là hạn chế mở cửa khi mất điện. Một tủ đông đầy hàng, đóng kín, giữ lạnh lâu hơn nhiều so với tủ vơi và bị mở liên tục. Nhà hay trữ cá, mực nên có sẵn vài chai nước đá hoặc túi giữ lạnh để chêm vào khi cần.
Gió muối và thiết bị điện: vì sao đồ điện ở đảo mau hỏng
Không khí trên đảo mang hơi muối quanh năm. Muối bám vào tiếp điểm, ốc vít, bo mạch, kết hợp độ ẩm cao làm kim loại gỉ nhanh hơn đất liền rất nhiều. Dàn nóng điều hoà đặt hướng ra biển, ổ cắm ngoài hiên, đèn sân, motor máy bơm là những thứ chịu trận đầu tiên. Không ít người mới ra đảo ngạc nhiên vì chiếc quạt hay ổ điện mới mua đã lấm tấm gỉ chỉ sau một mùa gió.
Có vài cách giảm hao mòn. Đặt dàn nóng ở phía khuất gió biển, có mái che nhưng vẫn thoáng; định kỳ xịt rửa bằng nước ngọt rồi để khô, nhất là sau những đợt gió lớn. Ổ cắm, công tắc ngoài trời nên chọn loại có nắp che, lắp cao khỏi chỗ nước tạt. Dây điện đi trong ống, mối nối quấn kỹ, hộp nối đặt ở chỗ khô. Thiết bị điện tử như ti vi, máy tính nên để trong phòng kín gió, lau bụi muối định kỳ.
Sét là mối nguy khác. Nhà trên đảo thường thấp và trống trải, nhiều nhà gần biển hoặc trên gò. Hệ thống chống sét cho nhà cao, homestay nhiều tầng, cột ăng-ten nên do thợ có chuyên môn thiết kế và kiểm tra định kỳ. Trong nhà, khi có dông lớn, rút phích các thiết bị đắt tiền ra khỏi ổ cắm là cách rẻ nhất để bảo vệ chúng.
Thiết bị nào ngốn điện nhất trong một ngôi nhà ở đảo
Bảng dưới xếp các thiết bị phổ biến theo mức tiêu thụ tương đối, để bạn biết nên cắt bớt cái gì khi điện yếu hoặc khi muốn giảm hoá đơn. Đây là so sánh định tính, công suất thật xem trên nhãn của từng máy:
| Thiết bị | Mức tiêu thụ tương đối | Ghi chú khi sống ở đảo |
|---|---|---|
| Điều hoà | Rất cao | Đặt nhiệt độ vừa phải, đóng kín phòng; ngày có gió biển mát nên ưu tiên quạt |
| Bình nóng lạnh | Rất cao khi đun | Đảo nóng gần quanh năm; nhiều nhà chỉ bật trước giờ tắm rồi tắt |
| Bếp từ, nồi điện, ấm siêu tốc | Cao trong thời gian ngắn | Tránh bật cùng lúc với điều hoà vào giờ cao điểm buổi tối |
| Tủ đông, tủ lạnh | Trung bình nhưng chạy suốt ngày | Nhà trữ hải sản nên chọn tủ tốt, gioăng kín, đặt chỗ thoáng |
| Máy bơm nước | Trung bình, theo lúc | Bơm đầy bồn vào giờ thấp điểm, tránh bơm khi điện yếu |
| Quạt, đèn LED, sạc điện thoại | Thấp | Nhóm nên giữ khi phải cắt bớt tải |
Ví dụ giả định: một nhà vừa chạy điều hoà, vừa đun bình nóng lạnh, vừa nấu bếp từ lúc bảy giờ tối sẽ dễ làm nhảy aptomat của chính mình trước khi kịp làm phiền lưới chung. Dời việc đun nước nóng sang chiều, nấu sớm hơn một chút là đã giảm đáng kể đỉnh tải của gia đình.
Máy phát và điện mặt trời cho hộ gia đình, homestay
Nhiều homestay, quán ăn và nhà có tủ đông trữ hàng chọn mua máy phát nhỏ để chủ động khi mất điện. Khi dùng máy phát, có ba điều bắt buộc. Một, máy đặt ngoài trời, thoáng, xa cửa sổ và phòng ngủ, vì khí thải có thể gây ngộ độc trong không gian kín. Hai, không đổ thêm nhiên liệu khi máy đang chạy hoặc còn nóng. Ba, việc đấu máy phát vào điện nhà phải có cầu dao đảo chiều do thợ lắp, để điện máy phát không dội ngược ra lưới, gây nguy hiểm cho người đang sửa đường dây.
Điện mặt trời áp mái hấp dẫn với đảo nắng nhiều. Tấm pin trên mái có thể giảm phần điện phải mua và giúp có điện dự phòng nếu đi kèm bộ lưu trữ. Tuy vậy, trên đảo cần tính thêm ba yếu tố: khung giá đỡ phải chịu được gió mạnh mùa chướng và bão, vật liệu phải chống gỉ muối, và việc đấu nối với lưới điện đảo phải theo quy định hiện hành của ngành điện, vì lưới nhỏ rất nhạy với nguồn phát phân tán. Trước khi đầu tư, nên hỏi điểm giao dịch điện trên đảo về thủ tục và điều kiện hiện tại.
Với người kinh doanh lưu trú, một giải pháp vừa phải thường hợp lý hơn đầu tư lớn: đèn sạc ở hành lang, cầu thang; một máy phát nhỏ đủ chạy tủ đông, quạt và bơm nước; dặn khách trước về khả năng mất điện ngắn trong mùa cao điểm. Khách ra đảo phần lớn hiểu và thông cảm nếu được báo trước, khó chịu nhất là bị bất ngờ giữa đêm nóng.
Điện cho người kinh doanh: kho lạnh, quán ăn và cơ sở làm hải sản
Với nhiều nghề trên đảo, điện không chỉ là tiện nghi mà là vốn liếng. Một cơ sở thu mua hải sản giữ hàng trong kho lạnh, một quán ăn trữ cá mực trong tủ đông, một xưởng làm mực một nắng cần máy hút chân không và tủ cấp đông: chỉ vài giờ mất điện vào ngày nóng là đủ để hàng xuống chất lượng. Vì vậy, người kinh doanh trên đảo thường tính chuyện điện từ khi mới mở cơ sở chứ không đợi gặp sự cố.
Có vài nguyên tắc chung. Kho lạnh, tủ đông nên chạy trên đường điện riêng có aptomat riêng, để sự cố ở khu bếp hay khu phòng khách không kéo theo cả hệ thống lạnh. Công suất máy phát dự phòng tính theo những thiết bị phải chạy bằng mọi giá, không tính theo toàn bộ thiết bị trong nhà. Lịch nhập hàng nên tránh dồn vào những ngày đã có thông báo cắt điện hoặc dự báo dông lớn.
Đăng ký sử dụng điện cho mục đích kinh doanh, nâng công suất hay lắp thêm thiết bị lớn đều phải làm với ngành điện trên đảo. Hồ sơ, điều kiện và cách tính tiền điện cho hộ kinh doanh có thể khác hộ sinh hoạt, nên hỏi trực tiếp điểm giao dịch trước khi đầu tư, tránh mua máy về rồi mới biết đường dây không đủ tải.
Câu hỏi thường gặp
Phú Quý đã có điện lưới quốc gia qua cáp ngầm chưa?
Theo những gì được công bố tới thời điểm viết, đảo vẫn dùng lưới điện độc lập với nguồn phát tại chỗ gồm máy dầu, điện gió và điện mặt trời. Các phương án kéo cáp từ đất liền từng được nhắc tới trong quy hoạch, nên bạn theo dõi thông tin chính thức của địa phương và ngành điện.
Giá điện ở Phú Quý có cao hơn đất liền không?
Chi phí sản xuất điện trên đảo cao hơn nhiều so với đất liền, nhưng theo các thông tin công khai, hộ gia đình được tính theo biểu giá bán lẻ chung. Cách tính cụ thể cho từng loại khách hàng, nhất là hộ kinh doanh, bạn xem trên hoá đơn hoặc hỏi điểm giao dịch của ngành điện.
Ở Phú Quý mất điện có thường xuyên không?
Mức độ tuỳ từng giai đoạn. Điện dễ chập chờn hơn vào những ngày nắng nóng lặng gió, mùa du lịch đông khách hoặc khi một tổ máy bảo dưỡng. Các đợt cắt điện có kế hoạch thường được báo trước, nên theo dõi loa phát thanh và nhóm tin của khu dân cư.
Homestay ở Phú Quý có nên mua máy phát điện không?
Nếu có tủ đông trữ hàng, nhiều phòng điều hoà và khách đông mùa hè thì một máy phát nhỏ giúp chủ động hơn. Máy phải đặt ngoài trời, thoáng, và đấu vào điện nhà qua cầu dao đảo chiều do thợ có chuyên môn lắp để an toàn cho người sửa đường dây.
Vì sao đồ điện ở đảo mau gỉ và hỏng?
Không khí trên đảo nhiều hơi muối và độ ẩm cao, làm tiếp điểm, ốc vít, dàn nóng điều hoà gỉ nhanh. Nên đặt dàn nóng khuất gió biển, rửa nước ngọt định kỳ, chọn ổ cắm ngoài trời có nắp che và để thiết bị điện tử trong phòng kín gió.
Lắp điện mặt trời áp mái ở Phú Quý cần lưu ý gì?
Cần khung đỡ chịu được gió mạnh và bão, vật liệu chống gỉ muối, và quan trọng nhất là hỏi ngành điện trên đảo về điều kiện đấu nối hiện hành, vì lưới điện đảo nhỏ rất nhạy với nguồn phát phân tán. Việc lắp đặt nên do đơn vị có chuyên môn thực hiện.