Mỗi năm, vào những đợt gió mùa mạnh hoặc khi có áp thấp, bão trên biển, tàu khách và tàu hàng giữa Phan Thiết và Phú Quý có thể phải ngừng chạy, có khi vài ngày liền. Với người sống trên đảo, đó là những ngày đảo thực sự cách bờ: không ai vào được đất liền, không hàng nào ra được đảo. Người đảo quen với nhịp này, nhưng sống tốt qua những ngày ấy cần chuẩn bị từ trước.
Bài này nói về đời sống trong nhà và trong cộng đồng những ngày tàu ngừng: tích trữ gì, người kinh doanh lưu trú xử lý khách kẹt lại thế nào, người cần vào đất liền gấp nên làm gì, ngư dân nằm bờ làm gì. Phần giải thích khí tượng, mùa gió và cách đọc bản tin thời tiết biển có ở danh mục biển đảo và khí hậu; lịch tàu và cách đặt vé có ở danh mục đi lại.
Lệnh tạm dừng tàu do cơ quan quản lý hàng hải và chính quyền quyết định dựa trên dự báo gió, sóng. Thông tin chính thức luôn đến từ bến tàu, hãng tàu và chính quyền địa phương, đừng dựa vào tin đồn.
Vì sao tàu ngừng chạy và thường vào lúc nào
Tàu khách tuyến Phan Thiết – Phú Quý chạy trên vùng biển hở, không có đảo che chắn. Khi gió mạnh và sóng cao vượt mức an toàn cho phép với loại tàu đó, cơ quan quản lý hàng hải không cho tàu xuất bến. Quyết định này dựa trên dự báo và quan trắc thực tế, nhằm bảo vệ tính mạng hành khách, không phải do hãng tàu tự ý.
Theo kinh nghiệm của người đảo, những đợt tàu ngừng hay tập trung vào mùa gió chướng, tức gió mùa đông bắc, thường từ cuối năm kéo sang đầu năm sau, khi có những đợt gió mạnh kéo dài. Mùa gió tây nam giữa năm cũng có những ngày biển động. Ngoài ra, khi có áp thấp nhiệt đới hay bão hoạt động trên Biển Đông, dù không đổ bộ trực tiếp vào đảo, tàu vẫn có thể ngừng vì sóng lớn.
Độ dài mỗi đợt không đoán trước được chính xác: có đợt chỉ một hai ngày, có đợt kéo dài lâu hơn. Đây là lý do người đảo luôn có dự trữ cho ít nhất một tuần, và người kinh doanh luôn dặn khách đi mùa gió nên để dư ngày.
Những dấu hiệu báo trước và việc nên làm ngay
Người đảo sống lâu năm thường cảm nhận được trước: gió đổi hướng, mạnh dần, sóng bạc đầu xuất hiện nhiều ngoài khơi, ghe thuyền lục tục về neo đậu sớm. Kết hợp với bản tin thời tiết biển dự báo gió mạnh, sóng cao trong vài ngày tới, họ biết khả năng tàu ngừng là có. Thông báo chính thức thường được bến tàu và hãng tàu đưa ra trước chuyến đi.
Khi thấy những dấu hiệu đó, các gia đình thường làm ngay vài việc: đi chợ mua thêm rau củ để lâu, kiểm tra đồ khô, ga, nước uống; sạc đầy đèn, pin dự phòng, điện thoại; lấy thuốc cho người bệnh mạn tính nếu sắp hết. Người cần vào đất liền trong những ngày tới thì cân nhắc đi sớm hơn dự kiến, nếu tàu còn chạy.
Với gia đình có người đi biển, đây là lúc liên lạc với tàu, nắm vị trí, kế hoạch về bờ hoặc tránh trú. Chính quyền và bộ đội biên phòng thường thông báo, hướng dẫn tàu thuyền vào nơi tránh trú khi có thời tiết nguy hiểm; gia đình theo dõi để biết người thân đang ở đâu.
Dự trữ trong nhà cho một đợt tàu ngừng
Danh sách dưới đây hướng tới một đợt khoảng một tuần, điều chỉnh theo số người trong nhà. Nhiều thứ đã có sẵn trong nhà người đảo, chỉ cần kiểm tra lại:
- Thực phẩm: gạo, mì, đồ khô, đồ hộp, trứng, củ quả để lâu như khoai, bí, hành, tỏi; cá, mực cấp đông nếu tủ đông còn chỗ.
- Nước uống: đủ bình nước uống đóng sẵn hoặc nước đã đun để nguội, phòng khi mất điện không bơm được.
- Chất đốt và điện: ga dự phòng, đèn sạc, pin, sạc dự phòng; nếu có máy phát thì kiểm tra nhiên liệu và máy.
- Thuốc men: thuốc riêng của người bệnh mạn tính, thuốc thông dụng, đồ sơ cứu.
- Đồ cho trẻ nhỏ và người già: sữa, tã, thức ăn riêng, đồ dùng cá nhân.
- Tiền mặt: một khoản đủ chi vài ngày, phòng khi mạng chập chờn không chuyển khoản được.
- Giải trí: sách, bộ cờ, đồ chơi cho trẻ, những thứ không cần mạng, vì những ngày gió mạnh trẻ em phải ở trong nhà nhiều.
Không cần đổ xô mua thật nhiều khi có tin tàu ngừng: mua vừa đủ để hàng còn cho người khác, nhất là những người già, người khó khăn không kịp đi chợ. Ở một cộng đồng nhỏ, chia sẻ những ngày này quan trọng không kém dự trữ.
Nhà cửa và tài sản khi gió mạnh kéo dài
Những đợt gió mùa mạnh có thể kéo dài nhiều ngày liền với gió giật. Trước và trong những ngày đó, các gia đình kiểm tra mái tôn, chằng chống ở những nhà mái nhẹ, dọn đồ dễ bay ngoài sân như chậu cây, tấm tôn, bạt che; đóng chặt cửa sổ hướng gió, chèn khe cửa nếu nước mưa tạt vào.
Xe máy nên dắt vào trong nhà hoặc chỗ khuất gió, tránh đỗ dưới cây lớn. Ghe thuyền nhỏ của gia đình kéo lên bờ cao hoặc neo buộc chắc ở nơi tránh gió theo hướng dẫn của địa phương. Người có lồng bè, ngư cụ đặt ngoài biển thì gia cố hoặc thu về sớm, không ra biển kiểm tra khi gió đã mạnh.
Nếu có bão hoặc áp thấp nhiệt đới ảnh hưởng trực tiếp, chính quyền sẽ có hướng dẫn cụ thể, kể cả sơ tán người dân ở nhà yếu, khu vực trũng hoặc sát biển tới nơi an toàn. Làm theo hướng dẫn đó là ưu tiên số một, tài sản có thể sửa, tính mạng thì không.
Homestay và khách du lịch kẹt lại đảo
Mỗi mùa gió, có những đoàn khách đã ra đảo rồi không về đúng ngày được vì tàu ngừng chạy. Với người làm homestay, nhà nghỉ, đây là tình huống cần xử lý khéo. Khách lo lắng vì lỡ việc, lỡ chuyến bay nối tiếp, tốn thêm chi phí; chủ nhà thì phải tính chuyện phòng, đồ ăn, và cả những khách đã đặt phòng sắp tới nhưng không ra được đảo.
Những cơ sở xử lý tốt thường làm vài việc giống nhau. Báo trước cho khách về khả năng tàu ngừng ngay khi khách đặt phòng vào mùa gió, khuyên khách để dư ngày và không đặt chuyến bay nối tiếp quá sát. Khi tàu ngừng, cập nhật thông tin chính thức cho khách thường xuyên, hỗ trợ khách liên hệ hãng tàu để đổi vé. Thoả thuận rõ chính sách giá cho những đêm phải ở thêm, chính sách hoàn huỷ với khách không ra được đảo.
Đây cũng là cơ hội để khách thấy một Phú Quý khác: những ngày gió, biển dậy sóng ở gành đá, người đảo ngồi vá lưới, các bữa cơm nhà ấm cúng. Nhiều khách kể lại rằng những ngày kẹt đảo hoá ra là kỷ niệm đáng nhớ nhất, khi chủ nhà đối xử tử tế và trung thực với họ.
Người cần vào đất liền gấp: làm gì khi tàu không chạy
Có những việc không thể chờ: người bệnh nặng cần chuyển viện, học sinh có kỳ thi, người có việc gia đình hệ trọng. Với trường hợp cấp cứu y tế, việc chuyển viện do cơ sở y tế và chính quyền phối hợp quyết định, gia đình làm theo hướng dẫn của bác sĩ trên đảo. Những phương án đặc biệt trong điều kiện biển động chỉ dành cho tình huống nguy kịch và do cơ quan có thẩm quyền quyết định.
Với những việc quan trọng khác, cách tốt nhất là phòng từ trước: lịch thi, phỏng vấn, khám bệnh định kỳ, việc giấy tờ ở đất liền nên tính vào mùa biển êm hoặc vào đất liền sớm vài ngày khi biết mùa gió sắp đến. Nhiều học sinh, sinh viên đảo đã quen vào đất liền sớm trước các kỳ thi quan trọng chính vì lý do này.
Tuyệt đối không tự đi bằng ghe nhỏ hay thuyền không đủ điều kiện khi tàu khách đã ngừng chạy vì thời tiết. Mỗi mùa gió, những chuyến đi liều như vậy luôn là mối nguy lớn, và việc cứu nạn trên biển động cũng đặt lực lượng cứu hộ vào nguy hiểm.
Ngư dân nằm bờ và nhịp sống những ngày gió
Với làng biển, những ngày tàu cá không ra khơi được gọi là nằm bờ. Đây là lúc ngư dân sửa chữa tàu, bảo dưỡng máy móc, vá lưới, chuẩn bị ngư cụ cho chuyến biển sau. Bến cảng đông tàu neo đậu, tiếng búa gõ, mùi sơn, mùi dầu máy thay cho cảnh tàu ra vào tấp nập ngày thường.
Thu nhập những ngày nằm bờ giảm hoặc không có, nên gia đình ngư dân dựa vào khoản để dành từ những chuyến biển trước. Nhiều phụ nữ trên đảo làm thêm nghề phụ như làm mực khô, cá khô, buôn bán nhỏ. Cộng đồng làng biển cũng có truyền thống giúp nhau những lúc khó, từ chuyện cho vay ít gạo tới chuyện góp sức sửa nhà sau gió lớn.
Những ngày gió cũng là những ngày gia đình đông đủ hơn, khi người đi biển ở nhà. Bữa cơm có đủ mặt, trẻ con được bố chở đi học, các cụ già có người trò chuyện. Người đảo vẫn nói nửa đùa nửa thật rằng mùa gió buồn ngoài biển nhưng vui trong nhà.
Khi tàu chạy lại: những ngày đầu sau đợt gió
Khi biển êm trở lại và tàu được phép chạy, bến cảng đông hẳn lên. Những chuyến đầu tiên thường chật kín: khách du lịch kẹt lại muốn về, người đảo đã lỡ việc ở đất liền, học sinh sinh viên đi học, cùng hàng hoá dồn từ những ngày trước. Vé những chuyến này khó mua, nên người không có việc gấp nên nhường cho người cần đi trước, dời chuyến của mình sang vài ngày sau.
Hàng hoá cũng về dồn: rau, trái cây, vật liệu, hàng đặt trực tuyến. Chợ những ngày này nhộn nhịp, giá rau dần trở lại bình thường sau vài chuyến. Với người kinh doanh, đây là lúc bổ sung kho, nhận lại hàng đặt, sắp xếp lại lịch khách bị lùi. Với gia đình, đây là lúc kiểm tra lại kho dự trữ, bổ sung những thứ đã dùng, sẵn sàng cho đợt gió tiếp theo trong mùa.
Sau mỗi đợt gió lớn, nhiều gia đình còn đi một vòng quanh nhà xem mái, tường, cây cối có hư hại gì để sửa sớm, và hỏi thăm những nhà neo đơn trong xóm. Nhịp ấy lặp lại vài lần trong một mùa gió, thành một phần quen thuộc của đời sống đảo.
Câu hỏi thường gặp
Tàu ra Phú Quý hay ngừng chạy vào tháng nào?
Theo kinh nghiệm của người đảo, những đợt tàu ngừng hay tập trung vào mùa gió chướng, thường từ cuối năm sang đầu năm sau, và một số ngày biển động mùa gió tây nam hoặc khi có áp thấp, bão trên Biển Đông. Thời điểm cụ thể mỗi năm khác nhau, cần theo dõi thông báo chính thức.
Ai quyết định cho tàu ra Phú Quý ngừng chạy?
Việc cho tàu xuất bến hay không do cơ quan quản lý hàng hải và chính quyền quyết định dựa trên dự báo và quan trắc gió, sóng, nhằm bảo đảm an toàn cho hành khách. Thông tin chính thức đến từ bến tàu, hãng tàu và chính quyền địa phương.
Một đợt tàu ngừng chạy thường kéo dài bao lâu?
Không cố định: có đợt một hai ngày, có đợt lâu hơn tuỳ diễn biến thời tiết. Vì vậy người đảo thường dự trữ cho khoảng một tuần, và khách đi mùa gió nên để dư ngày, không đặt chuyến bay nối tiếp quá sát.
Bị kẹt ở Phú Quý vì tàu ngừng thì nên làm gì?
Bạn liên hệ hãng tàu để đổi vé, thoả thuận với nơi lưu trú về những đêm ở thêm, báo cho người thân và nơi làm việc, theo dõi thông báo chính thức. Đừng tìm cách đi bằng ghe nhỏ hay thuyền không đủ điều kiện khi biển động.
Gia đình trên đảo nên dự trữ gì khi sắp có đợt tàu ngừng?
Nên có gạo, đồ khô, củ quả để lâu, nước uống, ga dự phòng, đèn sạc, pin, thuốc men, đồ cho trẻ nhỏ và người già, cùng một ít tiền mặt. Mua vừa đủ dùng khoảng một tuần, để hàng còn cho người khác.
Có cấp cứu thì người bệnh ở Phú Quý được đưa vào đất liền thế nào khi biển động?
Việc chuyển viện trong điều kiện biển động do cơ sở y tế và chính quyền phối hợp quyết định. Các phương án đặc biệt chỉ dành cho tình huống nguy kịch và do cơ quan có thẩm quyền quyết định. Gia đình làm theo hướng dẫn của bác sĩ trên đảo.