Trên Phú Quý, gió là yếu tố thời tiết ảnh hưởng tới đời sống nhiều nhất: nó quyết định tàu có chạy không, ghe có ra khơi không, nhà nên quay về hướng nào, cây nào sống được, và cả nguồn điện của đảo. Đảo thấp, nhỏ, giữa biển rộng, không có núi cao hay rừng rậm che chắn, nên gió mùa đông bắc lẫn gió tây nam đều thổi qua trọn vẹn. Người đảo không chống lại gió, họ học cách sống cùng nó.
Bài này đi qua những cách thích nghi ấy: kiểu nhà thấp tường dày, hàng rào đá và hàng phi lao, những mẹo đi xe máy trên đường gió ngang, chuyện hơi muối ăn mòn đồ đạc, và vì sao Phú Quý là một trong những nơi đầu tiên ở Việt Nam có tua-bin điện gió nối với lưới điện của một hòn đảo. Đây cũng là những điều người mới đến sống hay mở cơ sở kinh doanh trên đảo nên biết từ đầu.
Hai hướng gió chính và cách người đảo gọi tên
Gió trên đảo đổi hướng theo mùa. Khoảng từ cuối năm tới đầu năm sau, gió đông bắc chiếm ưu thế, thổi mạnh, đều, có khi suốt nhiều ngày không ngớt. Ngư dân vùng biển phía nam hay gọi những đợt gió mạnh mùa này bằng các tên dân gian như gió chướng, gió bấc; mỗi làng có thể gọi khác nhau đôi chút. Khoảng giữa năm, gió quay về hướng tây nam, ẩm hơn, thường nhẹ hơn nhưng có những đợt mạnh lên.
Ngoài hai hướng chính, trong ngày còn có gió đất và gió biển do chênh nhiệt độ giữa mặt đảo và mặt biển. Ban ngày đất nóng nhanh hơn, gió thổi từ biển vào; ban đêm ngược lại. Trên một đảo nhỏ như Phú Quý, hiệu ứng này yếu hơn ở đất liền vì đảo ít đất, nhưng vẫn góp phần làm gió buổi chiều thường mạnh hơn buổi sáng trong những ngày gió mùa không quá mạnh.
Hiểu hướng gió là hiểu bản đồ sinh hoạt của đảo. Mùa đông bắc, phía bắc và đông đảo là phía hứng gió, mọi hoạt động ngoài trời dồn về phía tây và tây nam. Mùa tây nam thì ngược lại. Người lớn tuổi nhìn ngọn cây, nhìn mặt biển là biết hôm đó ghe nên đậu bên nào, chiều nay có nên phơi cá hay không.
Nhà cửa được dựng để chịu gió
Nhà thấp, mái dốc vừa phải. Nhà truyền thống trên đảo thường thấp, mái không vươn xa, ít tầng. Mái thấp ít bị gió lật, tường thấp ít chịu lực gió. Nhiều nhà mới cao tầng vẫn giữ mái che ban công ngắn và chắc.
Tường dày, cửa nhỏ về phía gió. Những ngôi nhà đá san hô cũ có tường dày, cửa sổ nhỏ ở mặt hướng về gió đông bắc, cửa lớn mở về hướng khuất. Cách bố trí này giữ nhà mát mùa nắng và kín mùa gió.
Sân có tường chắn. Tường rào bằng đá hoặc gạch bao quanh sân giúp chắn gió và cát, tạo một khoảng sân lặng để phơi đồ, phơi cá, ngồi chơi. Nhiều nhà trồng thêm cây bụi sát tường để giảm gió quẩn.
Mái tôn cần neo kỹ. Nhà mái tôn mới phổ biến vì nhẹ, rẻ, dễ chở ra đảo, nhưng là loại mái dễ bị gió lật nhất. Tôn dày hơn, đinh vít có long đền chống thấm, dây neo mái, khoảng cách xà gồ hợp lý là những điểm thợ trên đảo hay chú ý.
Vật liệu chịu muối. Cửa nhôm, inox loại tốt, sơn chống gỉ cho sắt, gỗ được xử lý chống ẩm bền hơn trong hơi muối. Đồ kim loại rẻ tiền nhanh gỉ, tính ra tốn kém hơn về lâu dài.
Hàng phi lao, rào đá và những bức tường xanh
Đi dọc bờ biển và quanh các xóm trên đảo, bạn sẽ thấy nhiều hàng phi lao. Loài cây này chịu được gió mạnh, đất cát nghèo, hơi muối và hạn hán, nên được trồng rộng rãi ở các vùng ven biển Việt Nam để chắn gió, giữ cát. Hàng phi lao làm giảm tốc độ gió phía sau nó trong một khoảng nhất định, đủ để vườn rau, nhà cửa phía trong dễ chịu hơn.
Song song với cây là những bức rào đá thấp quanh vườn, xếp từ đá bazan nhặt được khi khai hoang. Rào đá không chặn hẳn gió mà làm gió vỡ ra, giảm sức thổi sát mặt đất, nơi cây non và lớp đất mặt dễ bị tổn thương nhất. Nhìn những bức rào phủ rêu, có thể hình dung bao nhiêu thế hệ đã nhặt từng viên đá trên mảnh vườn ấy.
Với người mới mua đất hay mở cơ sở trên đảo, giữ lại hàng cây và rào đá cũ thường có lợi hơn là phát quang cho thoáng. Nếu trồng mới, nên chọn cây bản địa hoặc cây đã sống tốt trên đảo, trồng thành nhiều lớp từ thấp đến cao, và chịu khó tưới trong năm đầu. Cây ăn quả, rau màu đặt phía sau lớp chắn gió sẽ ít bị cháy lá, gãy cành.
Điện gió Phú Quý: vì sao đảo sớm có tua-bin
Trong nhiều năm, điện trên Phú Quý chủ yếu đến từ máy phát chạy dầu diesel, nhiên liệu chở bằng tàu từ đất liền. Điện diesel đắt, phụ thuộc vào tàu dầu, mà tàu thì phụ thuộc vào biển. Trong khi đó, gió trên đảo mạnh và đều, nhất là mùa đông bắc. Kết hợp hai điều đó, việc đưa điện gió vào hệ thống điện của đảo là lựa chọn hợp lý.
Khoảng đầu những năm 2010, Phú Quý đưa vào vận hành một cụm ba tua-bin điện gió, hoạt động kết hợp với nhà máy điện diesel trên đảo. Đây được xem là một trong những mô hình điện gió kết hợp diesel đầu tiên cho một hòn đảo ở Việt Nam. Những ngày gió tốt, điện gió gánh một phần đáng kể nhu cầu, giảm lượng dầu phải đốt; những ngày lặng gió, máy diesel bù vào. Con số công suất và tỷ lệ đóng góp cụ thể nên tra cứu ở báo cáo của đơn vị vận hành.
Ba tua-bin trắng đứng trên vùng đất cao đã thành một hình ảnh quen của đảo, được nhiều người ghé xem và chụp ảnh từ xa. Khu vực tua-bin là công trình điện đang vận hành, có quy định an toàn riêng; người tham quan nên đứng ngoài hàng rào, không trèo lên chân cột hay vào trạm. Những chuyện kinh tế của điện và năng lượng trên đảo được bàn kỹ hơn ở chuyên mục nghề biển và kinh tế.
Đi lại và làm việc ngoài trời khi gió mạnh
Xe máy trên đường gió ngang. Những đoạn đường ven biển trống trải, gió ngang có thể đẩy xe lệch làn. Giảm tốc, giữ chắc tay lái, không chở hàng cồng kềnh dạng tấm như tôn, ván, bìa lớn vì chúng hứng gió như cánh buồm.
Mũ bảo hiểm có quai cài chặt. Gió mạnh dễ thổi bay mũ không cài quai, vừa nguy hiểm cho mình vừa cho người phía sau. Kính chắn gió hoặc kính mát giúp mắt không bị cát bay vào.
Làm việc trên cao. Sửa mái, lắp biển quảng cáo, căng bạt, leo cột vào ngày gió mạnh là việc dễ gây tai nạn. Dời việc sang ngày gió dịu, dùng dây an toàn và có người hỗ trợ dưới đất.
Phơi đồ, phơi hải sản. Gió khô mùa đông bắc phơi đồ rất nhanh nhưng cũng dễ thổi bay. Kẹp chắc, căng dây ở chỗ có tường chắn. Người phơi cá, mực thường dùng giàn có lưới che để vừa thoáng vừa giữ khỏi bụi cát.
Bảo vệ da và mắt. Gió liên tục làm khô da, nứt môi, khô mắt. Uống đủ nước, dùng kem dưỡng, kính chắn gió. Người bị bệnh mắt hay da mạn tính nên hỏi bác sĩ cách chăm sóc khi sống ở nơi nhiều gió.
Gió trong nghề biển: ra khơi, đậu ghe và phơi khô
Với ngư dân, gió là thứ đầu tiên phải tính trước mỗi chuyến đi. Ghe nhỏ đánh bắt ven bờ thường ra từ tờ mờ sáng, khi gió còn dịu, và quay về trước khi gió chiều lên. Tàu lớn đi xa thì chọn thời điểm xuất bến theo các đợt gió mùa, tránh ra khơi ngay đầu một đợt không khí lạnh mạnh, và tính đường về để không phải chạy ngược gió suốt nhiều giờ.
Chỗ đậu ghe cũng đổi theo mùa gió. Mùa đông bắc, ghe nhỏ dồn về những vụng phía tây và tây nam đảo; mùa tây nam thì dạt sang phía đông. Tàu lớn vào khu neo đậu khi gió mạnh. Nhìn bãi đậu ghe thay đổi qua các tháng là cách dễ nhất để người mới đến hiểu hướng gió chính của mùa đó mà không cần xem bản tin.
Gió cũng là đồng minh của nghề làm khô. Những ngày gió đông bắc khô và nắng, các giàn phơi cá, phơi mực trên đảo kín sản phẩm. Gió làm khô nhanh, ít ruồi, sản phẩm thơm hơn so với phơi trong trời ẩm. Nhưng gió mạnh cũng mang theo cát bụi, nên người làm khô cẩn thận thường dựng giàn cao, có lưới che, đặt ở chỗ có tường hoặc hàng cây chắn bớt gió cát. Mùa tây nam ẩm và hay mưa rào, việc phơi khó hơn, phải canh trời từng buổi.
Hơi muối theo gió: kẻ thù thầm lặng của đồ đạc
Gió biển mang theo những hạt nước li ti chứa muối. Khi bay vào đất liền, chúng bám lên mọi bề mặt rồi khô lại, để lớp muối mỏng hút ẩm. Lớp muối ấy làm kim loại gỉ nhanh, mạch điện tử bị ăn mòn, sơn bong tróc. Ở những nhà sát biển phía hứng gió, xe máy, quạt, điều hoà, ổ khoá hỏng nhanh hơn hẳn so với nhà sâu trong đảo.
Người đảo có những thói quen nhỏ để chống lại: rửa xe máy bằng nước ngọt định kỳ, nhất là phần khung, ốc vít, dây phanh; phủ bạt cho xe để ngoài trời; lau thiết bị điện tử, cất trong hộp kín có gói hút ẩm; chọn điều hoà có dàn nóng được xử lý chống ăn mòn; bôi dầu cho bản lề, ổ khoá. Nước ngọt quý, nên nhiều nhà tận dụng nước rửa rau, nước mưa để rửa xe.
Với người kinh doanh lưu trú, chi phí bảo trì do hơi muối là khoản cần tính vào giá vốn: thay đèn, quạt, vòi sen, sơn lại cửa thường xuyên hơn. Khi mua sắm trang thiết bị cho cơ sở trên đảo, chọn loại chịu môi trường biển có thể đắt hơn lúc đầu nhưng rẻ hơn tính theo năm sử dụng. Hỏi các cơ sở đã hoạt động lâu trên đảo xem thiết bị nào bền nhất là cách tiết kiệm học phí.
Câu hỏi thường gặp
Gió ở Phú Quý mạnh nhất vào tháng nào?
Gió thường mạnh nhất trong mùa gió đông bắc, khoảng từ tháng 11 tới tháng 2 năm sau, có những đợt kéo dài cả tuần khi không khí lạnh tăng cường. Mùa tây nam giữa năm cũng có những đợt gió mạnh nhưng thường ngắn hơn. Bản tin dự báo luôn nêu riêng cấp gió cho đảo Phú Quý.
Điện trên đảo Phú Quý có ổn định không?
Điện trên đảo đến từ nhà máy diesel kết hợp điện gió, nhìn chung đáp ứng sinh hoạt hằng ngày. Như mọi hệ thống điện độc lập trên đảo, có lúc phải bảo trì hoặc gặp sự cố, nhất là khi có bão. Cơ sở kinh doanh cần điện liên tục nên có phương án dự phòng phù hợp.
Có được tham quan khu tua-bin điện gió không?
Bạn có thể ngắm và chụp ảnh tua-bin từ bên ngoài khu vực. Đây là công trình điện đang vận hành nên việc vào bên trong hàng rào, trạm điện hay chân tua-bin phải theo quy định của đơn vị quản lý. Không trèo, không thả diều hay bay thiết bị gần cánh quạt.
Xây nhà mới trên đảo nên chú ý gì về gió?
Nên tính hướng gió chính khi bố trí cửa, ưu tiên mái chắc và được neo kỹ, hạn chế mái vươn dài, dùng vật liệu chịu muối cho cửa, lan can, khung sắt. Giữ hoặc trồng thêm cây chắn gió quanh nhà. Hỏi thợ địa phương có kinh nghiệm vì họ biết rõ kiểu nhà nào bền với gió đảo.
Vì sao xe máy ở Phú Quý nhanh gỉ?
Vì hơi muối từ gió biển bám vào khung, ốc vít, dây phanh và các chi tiết kim loại, hút ẩm và gây ăn mòn. Xe để ngoài trời ở phía hứng gió gỉ nhanh nhất. Rửa bằng nước ngọt định kỳ, phủ bạt, bôi dầu chống gỉ ở các khớp nối giúp xe bền hơn.
Ngày gió mạnh có nên tắm biển không?
Ở phía hứng gió thì không nên, vì sóng lớn và dòng chảy xa bờ rất nguy hiểm. Phía khuất gió có thể êm hơn, nhưng vẫn cần hỏi người địa phương, không bơi xa, không tắm một mình. Khi thấy sóng bạc đầu ngoài khơi và gió giật mạnh, tốt nhất là ở trên bờ.