Tìm người làm là một trong những khó khăn lớn nhất của cơ sở kinh doanh ở Phú Quý. Thanh niên đảo nhiều người đi biển hoặc vào đất liền làm việc, trong khi nhà nghỉ, quán ăn, dịch vụ du lịch đều cần thêm người cùng một lúc vào mùa biển êm. Tuyển người từ đất liền thì phải lo chỗ ở, đi lại và giữ chân họ qua mùa gió. Cơ sở nào giải được bài toán này thường đứng vững hơn cơ sở chỉ lo tìm khách.
Bài này nói về các nguồn lao động trên đảo, cách ký hợp đồng cho lao động mùa vụ đúng luật, những thay đổi về bảo hiểm xã hội cần biết, và các yếu tố thực tế giúp giữ người. Quy định lao động và bảo hiểm có những điểm mới từ năm 2025; mức lương tối thiểu, tỷ lệ đóng bảo hiểm cụ thể nên tra văn bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội.
Nguồn lao động trên đảo: ai đang sẵn sàng đi làm
Lực lượng lao động tại chỗ của Phú Quý có vài nhóm. Phụ nữ trong các gia đình ngư dân, khi chồng con đi biển dài ngày, thường tìm việc gần nhà như phụ bếp, dọn phòng, bán hàng. Học sinh, sinh viên về quê dịp hè trùng với mùa du lịch có thể làm theo mùa. Người lớn tuổi khỏe mạnh có kinh nghiệm buôn bán, nấu ăn, sửa chữa. Và một số thanh niên chọn ở lại đảo, làm dịch vụ thay vì đi biển.
Nhóm thứ hai là người từ đất liền ra làm việc theo mùa hoặc dài hạn: nhân viên phục vụ, đầu bếp, thợ xây, thợ điện lạnh, kỹ thuật viên. Họ mang kỹ năng mà đảo thiếu, nhưng chi phí tuyển và giữ cao hơn vì cần chỗ ở, vé tàu, và họ dễ rời đi khi có việc tốt hơn trong bờ.
Hiểu rõ nhóm nào hợp với vị trí nào giúp tiết kiệm công sức. Việc cần sự tin cậy, quen biết khách địa phương như thu ngân, bán hàng nên ưu tiên người trên đảo. Việc cần tay nghề chuyên môn mà đảo ít người làm, như đầu bếp món Âu cho khách du lịch, kỹ thuật bảo trì máy móc, có thể phải tuyển từ đất liền và chấp nhận chi phí cao hơn.
Một cách làm đang được nhiều cơ sở áp dụng là kết hợp hai nhóm: một vài người từ đất liền có tay nghề làm nòng cốt, kèm cặp người địa phương trong mùa đầu, để từ mùa sau cơ sở bớt phụ thuộc vào lao động ở xa. Cách này cũng giảm áp lực chỗ ở, vì người địa phương về nhà sau giờ làm.
Các loại hợp đồng lao động thường dùng ở cơ sở trên đảo
Theo Bộ luật Lao động 2019, quan hệ lao động phải được xác lập bằng hợp đồng. Bảng dưới tóm tắt các loại hợp đồng và trường hợp phù hợp; chi tiết điều kiện, thời hạn tối đa và thủ tục cần đối chiếu văn bản hiện hành.
| Loại hợp đồng | Thời hạn | Phù hợp với | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Không xác định thời hạn | Không ghi ngày kết thúc | Nhân viên chủ chốt làm quanh năm: quản lý, đầu bếp chính | Chấm dứt phải theo căn cứ và thủ tục luật định |
| Xác định thời hạn | Có thời hạn tối đa theo luật | Lao động theo mùa du lịch, theo công trình | Ký tiếp nhiều lần có giới hạn; hết lần cho phép phải chuyển sang không xác định thời hạn |
| Hợp đồng ngắn ngày | Vài tuần đến dưới một tháng | Phụ việc dịp lễ, Tết, cao điểm ngắn | Vẫn nên lập bằng văn bản để tránh tranh chấp |
| Thoả thuận khác tên gọi | Tuỳ nội dung | Cộng tác viên, làm theo đầu việc | Nếu có trả lương, có sự quản lý điều hành thì vẫn được coi là hợp đồng lao động |
Điểm hay bị hiểu sai là "thời vụ thì không cần hợp đồng". Bộ luật Lao động 2019 không còn tách riêng loại hợp đồng mùa vụ như trước; lao động theo mùa vẫn ký hợp đồng xác định thời hạn, với đầy đủ quyền lợi tương ứng. Một tờ hợp đồng đơn giản ghi rõ công việc, thời gian, lương, chỗ ở và vé tàu là đủ để hai bên yên tâm.
Bảo hiểm xã hội: những điểm mới chủ cơ sở cần biết
Luật Bảo hiểm xã hội 2024, có hiệu lực từ ngày 1/7/2025, mở rộng diện tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc. Theo hướng chung của luật mới, người lao động làm việc theo hợp đồng có thời hạn ngắn hơn trước cũng thuộc diện đóng, và chủ hộ kinh doanh có đăng ký cũng được đưa vào diện tham gia theo lộ trình. Ngưỡng thời hạn hợp đồng, đối tượng cụ thể và mức đóng cần đối chiếu văn bản hướng dẫn và hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội nơi đăng ký.
Với cơ sở trên đảo, điều này có nghĩa là lao động theo mùa du lịch kéo dài vài tháng có thể thuộc diện đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp tuỳ trường hợp. Chi phí đóng bảo hiểm phần người sử dụng lao động cần được tính vào chi phí nhân sự ngay từ khi lập kế hoạch mùa, không phải khoản bất ngờ.
Về phía người lao động, bảo hiểm y tế đặc biệt có giá trị ở đảo: khi ốm đau, tai nạn phải chuyển vào đất liền điều trị, thẻ bảo hiểm giúp giảm gánh nặng chi phí đáng kể. Đây cũng là điểm cộng khi tuyển dụng, vì người lao động ngày càng quan tâm tới chuyện được đóng bảo hiểm đầy đủ.
Chỗ ở: yếu tố quyết định việc giữ người từ đất liền
Nhà ở trên đảo không dư thừa, nhất là vào mùa du lịch khi phòng được ưu tiên cho khách. Người lao động từ đất liền nếu phải tự thuê chỗ ở sẽ gặp khó, giá thuê có thể cao so với thu nhập, và nhiều người bỏ về sau vài tuần vì không ổn định được cuộc sống. Cơ sở nào bố trí được chỗ ở đàng hoàng thường giữ người tốt hơn hẳn.
Chỗ ở cho nhân viên không cần sang trọng nhưng cần những điều cơ bản: sạch sẽ, an toàn khi có gió bão, đủ nước ngọt, có quạt hoặc điều hoà cho mùa nóng, có chỗ phơi đồ và nấu ăn. Ghi rõ trong hợp đồng chỗ ở là miễn phí hay có khấu trừ, điện nước tính thế nào, quy định sinh hoạt chung, để tránh hiểu lầm về sau.
Người lao động ở lại đảo dài ngày cũng cần đăng ký tạm trú theo quy định về cư trú. Chủ cơ sở bố trí chỗ ở nên hướng dẫn và hỗ trợ nhân viên làm thủ tục này ngay khi đến, giống như khai báo lưu trú cho khách.
Một số cơ sở nhỏ chọn thuê chung một căn nhà làm chỗ ở cho nhân viên của hai, ba cơ sở gần nhau, chia chi phí theo số người. Cách này giảm tiền thuê cho mỗi bên, nhưng cần thoả thuận rõ ai chịu trách nhiệm quản lý căn nhà, giữ trật tự, và xử lý khi có nhân viên vi phạm nội quy sinh hoạt chung.
Vé tàu, ngày nghỉ và nhịp sống: những thứ nhỏ quyết định người ở hay đi
Hỗ trợ vé tàu. Nhiều cơ sở hỗ trợ vé tàu chiều ra khi nhân viên bắt đầu làm và chiều về khi kết thúc mùa, có cơ sở hỗ trợ thêm một lượt về thăm nhà giữa mùa. Khoản này không lớn so với chi phí tuyển người mới giữa mùa cao điểm.
Ngày nghỉ đúng luật và có kế hoạch. Mùa cao điểm dễ khiến chủ cơ sở bắt nhân viên làm liên tục. Làm thêm giờ phải trong giới hạn luật cho phép và được trả lương làm thêm theo quy định. Một ngày nghỉ mỗi tuần được xếp lịch trước giúp nhân viên không kiệt sức giữa mùa.
Kế hoạch cho mùa gió. Nói rõ từ đầu điều gì xảy ra khi mùa gió tới: hợp đồng kết thúc, nhân viên giữ lại với công việc khác, hay nghỉ không lương có hẹn quay lại. Người lao động biết trước sẽ chủ động sắp xếp, và nhiều người quay lại mùa sau nếu được đối xử sòng phẳng.
Kết nối với cộng đồng. Người từ đất liền ra đảo dễ cô đơn, nhất là khi biển động không về được. Một bữa cơm chung, một lần đưa đi dự lễ cầu ngư hay đi vòng đảo trong ngày nghỉ giúp họ thấy mình thuộc về nơi này hơn là chỉ đến làm thuê.
Đào tạo tại chỗ khi khó tuyển người có tay nghề
Vì khó tuyển người có sẵn kỹ năng, nhiều cơ sở trên đảo chọn đào tạo người địa phương: dạy dọn phòng theo chuẩn, dạy pha chế đồ uống, dạy giao tiếp cơ bản bằng tiếng Anh với khách nước ngoài, dạy dùng phần mềm đặt phòng. Đào tạo mất thời gian ở mùa đầu, nhưng người địa phương được đào tạo thường gắn bó lâu hơn và hiểu khách hơn.
Mùa gió là thời điểm thích hợp để đào tạo, khi khách vắng và nhân viên có thời gian. Một số chương trình đào tạo nghề ngắn hạn cho lao động nông thôn, lao động vùng biển do nhà nước hỗ trợ có thể phù hợp; theo dõi thông báo của đặc khu và các cơ sở giáo dục nghề nghiệp để biết khi nào có lớp. Đầu tư vào kỹ năng của người làm là cách nâng chất lượng dịch vụ của cả đảo, không chỉ của riêng một cơ sở.
Lao động trên tàu cá và các ngành nặng: lưu ý riêng
Với chủ tàu cá, vựa thu mua, cơ sở xây dựng, quan hệ lao động có những đặc thù riêng. Bạn tàu đi biển dài ngày thường được trả theo phần chia sản lượng thay vì lương cố định; cách chia và bảo hiểm cho thuyền viên đã được nói ở danh mục nghề biển của trang. Điều cần nhấn mạnh ở đây là dù trả công theo cách nào, chủ sử dụng lao động vẫn có trách nhiệm về an toàn lao động và các nghĩa vụ theo luật.
Ngành xây dựng và bốc xếp ở cảng là những công việc nặng, có rủi ro tai nạn. Trang bị bảo hộ, huấn luyện an toàn, không để người lao động làm việc trên cao hay bốc xếp khi gió mạnh là những việc tối thiểu. Một tai nạn lao động ở đảo, nơi điều kiện cấp cứu hạn chế hơn đất liền, có thể để lại hậu quả nặng nề cho người lao động và trách nhiệm pháp lý lớn cho chủ cơ sở.
Muốn tìm hiểu doanh nghiệp nào trên đảo đang hoạt động trong các ngành này, dù để hợp tác hay tìm việc, có thể tra trong danh bạ doanh nghiệp của trang theo nhóm ngành.
Câu hỏi thường gặp
Thuê người làm vài tháng mùa du lịch có cần ký hợp đồng không?
Có. Bộ luật Lao động 2019 yêu cầu quan hệ lao động được xác lập bằng hợp đồng; lao động theo mùa ký hợp đồng xác định thời hạn. Hợp đồng nên ghi rõ công việc, thời gian, lương, chỗ ở, hỗ trợ đi lại để tránh tranh chấp.
Lao động thời vụ có phải đóng bảo hiểm xã hội không?
Tuỳ thời hạn hợp đồng và đối tượng theo Luật Bảo hiểm xã hội 2024 có hiệu lực từ 1/7/2025, vốn mở rộng diện tham gia bắt buộc so với trước. Nên hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội để biết chính xác trường hợp của cơ sở mình.
Có bắt buộc phải lo chỗ ở cho nhân viên từ đất liền không?
Luật không bắt buộc nếu hai bên không thoả thuận. Nhưng trên thực tế ở Phú Quý, cơ sở không bố trí chỗ ở rất khó giữ người từ đất liền. Nếu có chỗ ở, ghi rõ điều kiện trong hợp đồng.
Mùa gió có được cho nhân viên nghỉ không lương không?
Nghỉ không lương cần có sự thoả thuận của người lao động. Nếu hợp đồng xác định thời hạn kết thúc vào cuối mùa, hai bên chấm dứt theo hợp đồng. Không được tự ý đơn phương cho nghỉ trái với hợp đồng và quy định của luật.
Hộ kinh doanh có phải tuân thủ luật lao động như công ty không?
Có. Khi hộ kinh doanh thuê người làm và trả lương, hộ là người sử dụng lao động và phải tuân thủ quy định về hợp đồng, tiền lương, thời giờ làm việc, an toàn lao động, bảo hiểm như mọi người sử dụng lao động khác.
Tìm người làm ở Phú Quý qua kênh nào hiệu quả?
Người quen giới thiệu vẫn là kênh hiệu quả nhất ở đảo nhỏ. Ngoài ra có thể đăng tin trên các nhóm mạng xã hội của người Phú Quý, nhờ các trường nghề ở đất liền giới thiệu, và giữ liên lạc với nhân viên cũ để mời quay lại mùa sau.