Giá vốn của một món hàng bán ở Phú Quý không chỉ là giá mua ở đất liền. Nó gồm thêm chi phí chở tới cảng Phan Thiết, cước tàu ra đảo, bốc xếp hai đầu, vận chuyển từ cảng Phú Quý về cửa hàng, phần hao hụt do vỡ, ướt, hư hỏng, và chi phí vốn nằm im trong kho chờ bán. Cửa hàng nào chỉ cộng giá mua với cước tàu thường lãi trên giấy nhưng hụt tiền thật.
Bài toán thứ hai là tồn kho. Khi biển động, tàu có thể nghỉ nhiều ngày liền; cửa hàng nhập ít sẽ đứt hàng đúng lúc người dân cần nhất, còn nhập nhiều thì vốn đọng và hàng dễ hỏng vì hơi muối, độ ẩm. Bài này đưa ra cách tính giá vốn đầy đủ và cách đặt mức tồn kho cho cửa hàng trên đảo. Các con số minh hoạ đều là ví dụ giả định; cước tàu và lịch tàu thực tế cần hỏi trực tiếp đơn vị vận chuyển.
Hàng ra đảo đi qua những khâu nào
Một thùng hàng từ nhà cung cấp ở Thành phố Hồ Chí Minh hay Phan Thiết muốn đến kệ một tiệm tạp hoá ở Phú Quý thường qua năm khâu. Đầu tiên là vận chuyển từ kho nhà cung cấp tới khu vực cảng Phan Thiết, có khi qua nhà xe hoặc xe tải của chính cửa hàng. Thứ hai là tập kết, gửi hàng cho tàu chở hàng hoặc gửi kèm tàu khách nếu là kiện nhỏ. Thứ ba là hành trình trên biển. Thứ tư là bốc dỡ tại cảng Phú Quý. Thứ năm là chở từ cảng về cửa hàng bằng xe ba gác, xe tải nhỏ.
Mỗi khâu có chi phí riêng và rủi ro riêng. Hàng có thể nằm chờ ở bãi tập kết nếu tàu chưa đủ hàng hoặc chưa được phép xuất bến. Hàng có thể ướt nếu gặp sóng lớn, vỡ nếu xếp chồng không đúng cách, thất lạc nếu ghi nhãn sơ sài. Những cửa hàng lâu năm trên đảo thường có một đầu mối quen ở Phan Thiết lo việc gom hàng, kiểm đếm và gửi đi, giảm bớt rủi ro ở khâu đầu.
Các loại tàu tham gia chở hàng ra đảo gồm tàu chuyên chở hàng, tàu kết hợp chở khách và hàng, và đôi khi là tàu cá tận dụng chiều về. Mỗi phương thức có quy định riêng về loại hàng được chở, đặc biệt với hàng dễ cháy như gas, xăng dầu, sơn. Không gửi hàng nguy hiểm theo cách không được phép, vì ngoài rủi ro an toàn, chủ hàng còn có thể chịu trách nhiệm nếu xảy ra sự cố.
Các thành phần của giá vốn hàng ra đảo
Bảng dưới liệt kê các khoản thường bị bỏ sót khi tính giá vốn. Không phải mặt hàng nào cũng có đủ mọi khoản, nhưng nên rà qua cả danh sách cho từng nhóm hàng chính.
| Khoản chi phí | Cách nhận biết | Mặt hàng chịu ảnh hưởng nhiều |
|---|---|---|
| Giá mua tại nguồn | Hoá đơn của nhà cung cấp | Mọi mặt hàng |
| Vận chuyển tới cảng Phan Thiết | Cước nhà xe, xe tải, công tự chở | Hàng mua từ nơi xa như Thành phố Hồ Chí Minh |
| Cước tàu ra đảo | Tính theo kiện, khối, trọng lượng tuỳ đơn vị | Hàng cồng kềnh: nệm, nội thất, ống nhựa, thùng nước |
| Bốc xếp hai đầu | Công bốc xếp ở cả hai cảng | Hàng nặng: xi măng, sắt thép, gạch, bia nước ngọt |
| Vận chuyển từ cảng về cửa hàng | Thuê xe hoặc chi phí xe nhà | Mọi mặt hàng, rõ nhất với lô nhỏ |
| Hao hụt, hư hỏng | Hàng vỡ, móp, ướt, quá hạn | Đồ thuỷ tinh, rau quả, bánh kẹo, xi măng gặp ẩm |
| Chi phí vốn tồn kho | Tiền nằm trong kho thay vì sinh lời hoặc trả nợ | Hàng chậm bán, hàng nhập trữ cho mùa gió |
Ví dụ giả định: một thùng hàng mua ở đất liền 100 đơn vị tiền. Cước tàu và bốc xếp hai đầu thêm 8 đơn vị, chở về cửa hàng thêm 2, hao hụt bình quân 3%, vốn nằm trong kho trung bình hai tháng tính thêm khoảng 2 đơn vị. Giá vốn thật khi đó gần 115 chứ không phải 108 như nhiều người chỉ cộng giá mua với cước tàu. Chênh lệch nhỏ trên một thùng, nhưng nhân với cả năm nhập hàng là phần lãi mà cửa hàng tưởng có nhưng không có.
Tồn kho an toàn: bao nhiêu là đủ cho một đợt tàu nghỉ
Trong mùa gió chướng, tàu ra đảo có thể tạm dừng nhiều ngày liên tiếp theo lệnh của cơ quan quản lý cảng khi sóng gió vượt mức an toàn. Mức tồn kho an toàn của cửa hàng trên đảo vì vậy nên được tính theo đợt nghỉ tàu dài nhất mà bạn sẵn sàng chịu được, không theo nhịp nhập hàng của mùa êm.
Cách tính đơn giản: lấy lượng bán bình quân mỗi ngày của một mặt hàng nhân với số ngày tàu có thể nghỉ liên tục trong mùa gió, cộng thêm số ngày từ lúc đặt hàng tới lúc hàng về khi tàu chạy lại. Ví dụ giả định, mặt hàng bán 10 đơn vị mỗi ngày, ước đợt nghỉ tàu dài 7 ngày và cần 3 ngày để hàng về sau khi tàu chạy, tồn kho an toàn khoảng 100 đơn vị. Số ngày nghỉ tàu nên ước từ kinh nghiệm những mùa trước của chính bạn hoặc của các chủ hàng lâu năm, không lấy con số người khác nói trên mạng.
Không phải mặt hàng nào cũng cần dự trữ như nhau. Hàng thiết yếu như gạo, mì gói, nước uống, gas, sữa cho trẻ nhỏ, thuốc thông thường mà cơ sở được phép bán là những thứ người dân cần khi tàu nghỉ, nên được ưu tiên. Hàng không thiết yếu, dễ hỏng hay chậm bán thì giữ ở mức thấp, chấp nhận hết hàng vài ngày.
Hơi muối, độ ẩm và những cách giữ hàng không hỏng
Kê cao, tránh sát nền và tường. Nền nhà và tường gần biển hút ẩm. Bao xi măng, thùng giấy, gạo nên kê trên pallet hoặc kệ cao, cách tường một khoảng để không khí lưu thông.
Đóng kín và có chất hút ẩm. Bánh kẹo, đồ khô, thuốc lá, hàng điện tử nhỏ nên giữ trong hộp kín hoặc tủ có chất hút ẩm. Độ ẩm cao vào mùa mưa có thể làm bánh mềm, đồ khô mốc chỉ sau vài tuần.
Chống gỉ cho hàng kim loại. Đinh, ốc vít, dụng cụ cầm tay, linh kiện máy tàu gỉ rất nhanh trong không khí mặn. Bọc dầu, bọc nilon, để trong kho kín hạn chế gió biển lùa vào.
Xoay vòng hàng theo hạn dùng. Nguyên tắc hàng nhập trước bán trước đặc biệt quan trọng khi dự trữ nhiều cho mùa gió. Đánh dấu ngày nhập trên thùng, xếp hàng mới ra sau, kiểm tra hạn sử dụng định kỳ.
Mua bảo hiểm hàng hoá khi lô hàng lớn. Với lô vật liệu xây dựng hay hàng điện máy giá trị cao, hỏi đơn vị vận chuyển về trách nhiệm khi hàng hư hỏng trên biển và cân nhắc bảo hiểm hàng hoá. Đọc kỹ điều khoản loại trừ do thời tiết.
Quy trình nhập hàng gọn cho cửa hàng trên đảo
Một cửa hàng vừa và nhỏ có thể áp dụng chu trình sau để giảm đứt hàng và giảm vốn đọng.
- Lập danh sách mặt hàng chia ba nhóm: thiết yếu cần dự trữ cao, bán đều cần dự trữ vừa, chậm bán hoặc dễ hỏng chỉ giữ ít.
- Theo dõi lượng bán theo tuần cho các mặt hàng chính, ghi vào sổ hoặc phần mềm bán hàng.
- Theo dõi dự báo thời tiết biển và thông báo của cảng; khi có tin gió mạnh sắp tới, đặt hàng sớm để kịp chuyến trước khi tàu nghỉ.
- Gom đơn hàng với các cửa hàng khác hoặc nhờ đầu mối ở Phan Thiết gom để được tính cước theo lô lớn hơn.
- Kiểm đếm khi nhận hàng tại cảng hoặc tại cửa hàng, ghi nhận ngay hàng vỡ, ướt, thiếu để làm việc với bên vận chuyển.
- Mỗi quý rà lại giá vốn thật theo bảng thành phần ở trên và điều chỉnh giá bán nếu cần.
Hàng chiều ngược: từ đảo vào đất liền
Dòng hàng không chỉ đi một chiều. Từ Phú Quý vào bờ có hải sản tươi, hải sản đông lạnh, mực một nắng, cá khô, và một số sản vật của đảo. Cửa hàng hay vựa cá biết tận dụng chiều ngược có thể chia sẻ chi phí vận chuyển với đối tác: chiều ra chở vật tư, chiều vào chở hải sản.
Hàng thực phẩm từ đảo vào đất liền cần chuỗi lạnh liên tục và bao gói đúng cách, như đã nói ở các bài về hải sản của trang. Với doanh nghiệp, còn cần chứng từ nguồn gốc, hoá đơn khi bán cho công ty, và tuân thủ quy định về ghi nhãn nếu bán hàng đóng gói. Nhiều cơ sở trên đảo bắt đầu bán hàng trực tuyến cho khách từng đến Phú Quý; khi làm việc này, tính đủ cước tàu, cước giao hàng trong đất liền và rủi ro hàng hỏng vào giá bán, và nói rõ với khách thời gian giao có thể chậm khi biển động.
Một cửa hàng muốn tìm nhà cung cấp hoặc đối tác vận chuyển có trụ sở trên đảo có thể tra trong danh bạ doanh nghiệp của trang, nhóm vận tải và thương mại, rồi tự liên hệ trực tiếp để hỏi điều kiện cụ thể.
Khi nào nên tự có phương tiện, khi nào nên thuê
Một số cửa hàng vật liệu xây dựng, đại lý bia nước giải khát lớn trên đảo góp vốn hoặc tự sở hữu tàu hàng để chủ động lịch nhập. Cách này kiểm soát được thời gian và giảm cước trên mỗi đơn vị hàng khi lượng hàng đủ lớn, nhưng đi kèm chi phí cố định nặng: khấu hao tàu, lương thuyền viên có bằng cấp phù hợp, đăng kiểm, bảo hiểm, sửa chữa, và các nghĩa vụ pháp lý của chủ phương tiện vận tải biển.
Với cửa hàng vừa và nhỏ, thuê chỗ trên tàu hàng của đơn vị khác gần như luôn hợp lý hơn. Điều quan trọng là có hai, ba đầu mối vận chuyển thay vì chỉ một, để khi một tàu bận hoặc sửa chữa vẫn có lựa chọn khác. Ghi lại lịch sử giao hàng của từng đầu mối, như đúng hẹn bao nhiêu lần, hư hỏng bao nhiêu, giúp bạn chọn đối tác dựa trên số liệu của chính mình.
Dù thuê hay tự có phương tiện, giấy tờ giao nhận vẫn là thứ bảo vệ chủ hàng. Mỗi lô gửi nên có phiếu ghi số kiện, mô tả hàng, tình trạng khi giao, chữ ký hoặc tin nhắn xác nhận của bên nhận chở. Khi có tranh chấp về hàng thiếu hay hỏng, đây là căn cứ duy nhất, vì lời nói qua điện thoại giữa hai đầu cảng rất khó chứng minh.
Câu hỏi thường gặp
Cước tàu chở hàng ra Phú Quý tính theo cách nào?
Mỗi đơn vị vận chuyển có cách tính riêng, thường theo kiện, theo khối hoặc theo trọng lượng, có phụ phí với hàng cồng kềnh hay hàng cần xếp riêng. Hỏi trực tiếp và xin báo giá bằng văn bản trước khi gửi lô lớn; giá có thể thay đổi theo mùa và giá nhiên liệu.
Có thể gửi gas, xăng dầu, sơn ra đảo như hàng thường không?
Không nên. Đây là hàng dễ cháy, chịu quy định riêng về vận chuyển. Chỉ gửi qua đơn vị được phép chở loại hàng này và theo đúng điều kiện đóng gói. Gửi sai cách có thể gây tai nạn và chủ hàng phải chịu trách nhiệm.
Tàu nghỉ dài ngày thì cửa hàng có được tăng giá không?
Giá bán do cơ sở tự quyết trong khuôn khổ pháp luật về giá, nhưng hàng thiết yếu trong tình huống khó khăn có thể thuộc diện cơ quan chức năng theo dõi. Tăng giá bất hợp lý lúc người dân cần nhất cũng làm mất lòng tin của khách quen, cái giá dài hạn lớn hơn phần lãi ngắn hạn.
Làm sao giảm hao hụt hàng vỡ khi đi tàu?
Đóng gói chắc, chèn lót giữa các món dễ vỡ, ghi nhãn rõ "hàng dễ vỡ, không xếp chồng", kiểm đếm và chụp ảnh khi giao và khi nhận. Thoả thuận trước với bên vận chuyển về trách nhiệm bồi thường khi hư hỏng.
Có nên gom hàng chung với cửa hàng khác không?
Gom hàng giúp đạt khối lượng lớn hơn và có thể được giá cước tốt hơn, nhưng cần thoả thuận rõ cách chia chi phí, cách xử lý khi hàng của một bên bị hỏng, và ai nhận hàng ở cảng. Làm với người tin cậy và ghi lại bằng văn bản.
Tính tồn kho an toàn có cần phần mềm không?
Không bắt buộc. Một cuốn sổ ghi lượng bán theo tuần và phép tính lượng bán mỗi ngày nhân số ngày tàu có thể nghỉ là đủ cho cửa hàng nhỏ. Phần mềm bán hàng giúp tự động hoá khi số mặt hàng nhiều.