Muốn mua hải sản tươi ở Phú Quý, hãy ra bến thuyền hoặc chợ vào sáng sớm, khoảng lúc trời vừa sáng tới vài giờ sau đó, khi thuyền nhỏ đi đêm cập bờ. Ở bến, hàng được bán ngay từ thuyền cho người buôn và người nấu ăn; ở chợ, hàng đã qua tay người bán lẻ, đa dạng hơn, có sẵn dịch vụ làm sạch. Trước khi mua, hỏi giá theo ký, nhìn cân, và hỏi hàng là của đêm qua hay đã ướp đá.
Đảo có ba làng gốc quanh bờ, tương ứng ba xã cũ Tam Thanh, Long Hải, Ngũ Phụng; mỗi khu dân cư có chỗ thuyền cập và những điểm buôn bán quen. Ngoài ra có chợ trung tâm phục vụ cả đảo. Vị trí cụ thể các điểm bán, giờ họp có thể thay đổi theo thời gian và theo mùa, nên cách tốt nhất là hỏi chủ nhà hoặc người dân nơi bạn ở. Bài này tập trung vào cách đi chợ: giờ giấc, cách ứng xử, những gì nên hỏi và nên kiểm tra.
Nhịp một buổi sáng ở bến
Thuyền câu, thuyền lưới nhỏ thường ra khơi lúc chiều hoặc tối, đánh bắt qua đêm, về khi trời rạng. Lúc thuyền vừa cập bờ là lúc bến đông nhất: người nhà ra phụ chuyển hàng, người buôn chờ sẵn để mua mối, chủ quán tới chọn hàng cho ngày bán. Mọi việc diễn ra nhanh, chỉ trong khoảng một hai giờ đầu buổi sáng.
Ở bến, hàng thường được bán theo mẻ, theo thau hoặc theo ký cho những người mua quen. Người lạ vẫn mua được, nhưng nên đứng quan sát một lúc trước khi hỏi, để hiểu ai đang bán lẻ, ai chỉ giao cho mối. Hỏi nhẹ nhàng "có bán lẻ không" là cách mở lời dễ nhất. Đừng chen vào lúc người ta đang cân cho mối quen.
Mùa biển lặng, bến có thể nhộn nhịp mỗi sáng. Mùa gió, có những sáng bến vắng vì thuyền không đi; lúc đó hàng tươi chỉ có ở chợ, chủ yếu là cá khơi từ tàu lớn và hàng ướp đá. Người mới ra đảo nên tập nhìn trời từ tối hôm trước: đêm biển êm thì sáng mai ra bến, đêm gió mạnh thì đi thẳng ra chợ.
Bến thuyền, chợ và quán: mua ở đâu cho hợp
Ba nơi mua hải sản trên đảo phục vụ ba nhu cầu khác nhau. Bảng dưới so sánh để bạn chọn:
| Tiêu chí | Bến thuyền | Chợ | Quán hải sản |
|---|---|---|---|
| Độ tươi | Tươi nhất, vừa lên từ thuyền | Tươi trong buổi sáng, có cả hàng ướp đá | Hàng sống trong bể hoặc trên đá |
| Lựa chọn | Theo mẻ của từng thuyền | Đa dạng nhất | Những loại quán chọn sẵn |
| Giờ hợp | Rạng sáng tới đầu buổi sáng | Buổi sáng | Cả ngày, đông nhất buổi tối |
| Làm sạch | Thường tự làm | Nhiều người bán làm giúp | Chế biến luôn |
| Hợp với ai | Chủ quán, người buôn, người quen | Gia đình, người ở thuê có bếp | Khách du lịch, nhóm bạn |
| Lưu ý | Không chen ngang người mua mối | Hỏi rõ hàng đêm qua hay ướp đá | Hỏi giá theo ký, cân trước mặt |
Với người ở lâu, kết hợp cả ba là thói quen tự nhiên: bến để mua số lượng khi biển cho nhiều, chợ cho bữa ăn hằng ngày, quán khi có khách.
Các bước mua hàng ở chợ cho người mới
Chợ đảo nhỏ, người bán phần lớn là dân địa phương, giao tiếp thân tình. Vài bước sau giúp bạn mua nhanh, đúng, và được người bán nhớ mặt:
- Đi một vòng trước khi mua để xem hôm nay chợ có gì, loại nào nhiều; loại nhiều thường tươi và dễ thương lượng hơn.
- Hỏi tên hàng bằng cách chỉ vào và hỏi "con này là con gì"; tên địa phương nhiều khi khác tên sách vở.
- Hỏi giá theo ký và hỏi luôn cách tính: cá nguyên con hay đã làm sạch, mực tươi hay đã qua ướp.
- Nhờ cân trước mặt; nếu mua nhiều, có thể nhờ cân lại ở một sạp khác hoặc mang cân nhỏ của mình, cách làm này phổ biến ở mọi chợ, không có gì phật lòng.
- Nhờ làm sạch: đánh vảy, bỏ ruột, cắt khúc; hỏi trước có tính thêm công không.
- Mang theo túi hoặc hộp đựng, có thể thêm một túi đá nhỏ nếu đường về chỗ ở xa và trời nắng.
- Nếu hài lòng, quay lại mua ở cùng người bán vào những lần sau; mối quen là cách tốt nhất để có hàng ngon trên đảo.
Những câu nên hỏi người bán
"Hàng này của đêm qua hay tàu về?" Câu hỏi quan trọng nhất. Hàng đêm qua là thuyền nhỏ quanh đảo, tươi trong ngày; hàng tàu về thường là cá khơi đã ướp đá nhiều ngày, vẫn ăn tốt nếu được giữ lạnh, nhưng hợp với kho, chiên hơn là làm gỏi.
"Con này nấu món gì ngon?" Người bán trên đảo thường rành cách nấu từng loại cá, ốc. Họ sẽ gợi ý cá này hấp, cá kia nấu canh chua, ốc này luộc sả. Lời khuyên của người bán thường đáng tin hơn công thức trên mạng vì họ nấu hằng ngày.
"Có làm sạch giúp được không?" Đỡ được nhiều công, nhất là với cá có gai cứng, cá bò phải lột da, nhum phải cắt vỏ. Người bán quen tay làm nhanh và sạch hơn.
"Mai có hàng này không?" Hữu ích khi bạn muốn đặt trước cho bữa tiệc, ngày giỗ hoặc khi có khách từ đất liền ra. Người bán có thể để dành hoặc báo cho thuyền quen.
"Hàng này để được tới chiều không?" Một câu đơn giản giúp bạn biết có nên nấu ngay hay cất tủ, và người bán thường trả lời thẳng.
Giá cả trên chợ đảo: hiểu cơ chế thay vì nhớ con số
Bài này không nêu giá vì giá hải sản trên đảo thay đổi theo ngày. Điều có ích hơn là hiểu vì sao giá lên xuống. Yếu tố thứ nhất là số thuyền ra khơi: sau một đợt gió, ngày đầu biển lặng hàng về nhiều, giá dễ chịu; ngược lại những ngày chỉ vài thuyền đi được, giá tăng.
Yếu tố thứ hai là lượng khách du lịch. Mùa hè, các dịp nghỉ lễ, khi khách ra đảo đông, quán mua nhiều, hàng ngon được giữ cho quán, giá bán lẻ ở chợ cũng nhích lên. Yếu tố thứ ba là thương lái đất liền: những loại có giá trị cao như tôm hùm, cua lớn, cá mú to thường được gom đưa vào bờ, nên giá trên đảo đi theo giá thị trường chung, không rẻ như nhiều người tưởng.
Với người sống trên đảo, cách giữ chi phí ăn uống ổn định là ăn theo mùa và theo hàng nhiều: ngày nào loại nào nhiều thì ăn loại đó, trữ đông vào những ngày hàng về dồi dào. Với khách, so giá giữa vài sạp, hỏi giá trước khi cân là đủ để không bị hớ.
Chợ không chỉ có hải sản
Chợ đảo còn là nơi bán rau, trái cây, thịt, hàng khô, gia vị, đồ gia dụng, và phần lớn những thứ này được chở từ đất liền ra. Rau xanh thường về theo chuyến tàu, nên ngày nào tàu chạy thì chợ có rau tươi, ngày tàu nghỉ thì rau ít, héo nhanh và đắt hơn. Người nội trợ trên đảo quen mua rau củ để được lâu như bí, bầu, khoai, cà rốt, hành tỏi để dự phòng.
Bên cạnh hàng đất liền, chợ có một ít rau trồng tại đảo: rau muống, rau lang, các loại rau thơm, đôi khi có bắp, đậu, khoai lang của nông hộ trên đảo theo mùa. Đậu phộng của đảo cũng hay được bày bán ở các sạp hàng khô. Đây là những thứ nên ưu tiên mua khi có, vừa tươi vừa ủng hộ người trồng tại chỗ.
Thịt heo, gà trên đảo có nguồn từ chăn nuôi tại chỗ và từ đất liền. Hàng đông lạnh như thịt, sữa, đồ chế biến sẵn có ở các cửa hàng tạp hoá, cửa hàng tiện lợi. Với người mới ra đảo, làm quen với chợ trong tuần đầu tiên là cách nhanh nhất để biết những gì có thể mua tại chỗ, những gì nên mang theo từ đất liền.
Lưu ý cho chủ quán và người mua số lượng
Mua hải sản cho quán ăn, homestay hay bếp tập thể khác với mua cho gia đình. Một vài kinh nghiệm thường được người làm lâu năm chia sẻ:
- Xây dựng mối quen với vài thuyền hoặc vài người buôn, thoả thuận trước loại hàng, cỡ hàng và cách báo khi không có hàng.
- Có kho lạnh hoặc tủ đông đủ lớn để trữ khi hàng về nhiều; mùa gió là lúc phần trữ này cứu cả thực đơn.
- Ghi chép ngày mua, loại hàng, nguồn hàng; vừa để quản lý, vừa để truy lại nguồn nếu có sự cố an toàn thực phẩm.
- Không mua hải sản đã chết lâu, không mua loài được bảo vệ như rùa biển, các loài ốc quý hiếm, dù có người chào bán.
- Thông báo rõ với khách món nào là hàng trong ngày, món nào làm từ hàng trữ; sự rõ ràng giúp giữ khách lâu dài.
Danh bạ doanh nghiệp của trang có thể giúp tìm các cơ sở thu mua, chế biến, kho lạnh đăng ký hoạt động trên đảo khi bạn cần mối hàng ổn định.
Ứng xử ở chợ đảo
Chợ trên đảo nhỏ, người bán và người mua phần lớn biết mặt nhau. Một người lạ trả giá gắt, chê bai hàng ồn ào sẽ được nhớ rất nhanh, theo cách không có lợi. Ngược lại, người hỏi han lịch sự, mua đều, trả tiền sòng phẳng thường được đối xử như người quen sau vài lần. Đây là lợi thế lớn khi sống lâu trên đảo, nơi mối quan hệ với người bán quyết định bạn có hàng tốt trong mùa khan hiếm hay không.
Trả giá vẫn là chuyện bình thường, nhưng nên ở mức vừa phải, nhất là với người bán nhỏ lẻ, phụ nữ lớn tuổi bán vài thau ốc, vài xâu cá của nhà. Phần chênh lệch nhỏ với bạn có thể là công cả buổi ra gành của họ. Với hàng có giá trị cao, so giá giữa vài sạp là cách công bằng hơn trả giá quá đà.
Chụp ảnh ở chợ và bến là điều nhiều khách muốn làm. Hỏi trước khi chụp cận mặt người khác, tránh đứng chắn lối khi người ta đang khiêng hàng, và mua ủng hộ một chút nếu bạn đã đứng xem lâu ở một sạp. Những phép lịch sự nhỏ này giữ cho chợ đảo vẫn là chợ của cư dân, không biến thành điểm tham quan gây phiền.
Rác cũng là chuyện cần để ý: túi nilon, vỏ ốc, ruột cá vứt bừa sẽ trôi ra biển. Mang túi riêng, bỏ rác đúng chỗ là cách góp phần giữ bến bãi sạch cho người đảo.
Câu hỏi thường gặp
Mấy giờ ra bến ở Phú Quý thì có cá tươi?
Thường là lúc trời vừa sáng tới khoảng vài giờ sau đó, khi thuyền nhỏ đi đêm cập bờ. Giờ cụ thể thay đổi theo mùa và theo từng bến. Cách chắc nhất là hỏi chủ nhà hoặc người dân gần chỗ bạn ở, họ biết thuyền quanh xóm thường về lúc nào.
Người lạ mua hải sản ở bến có được không?
Được, nhưng ở bến nhiều mẻ hàng đã có mối mua quen. Nên quan sát một lúc, hỏi nhẹ nhàng có bán lẻ không, và không chen ngang khi người ta đang cân cho mối. Nếu muốn mua ít và tiện, chợ buổi sáng là lựa chọn dễ hơn.
Làm sao để không bị hớ khi mua hải sản ở chợ đảo?
Đi một vòng xem giá vài sạp trước khi mua, hỏi giá theo ký và hỏi rõ đã làm sạch hay chưa, nhờ cân trước mặt. Mua đều ở một người bán quen cũng giúp được giá và hàng ổn định hơn. Hàng hiếm như tôm hùm, cua lớn có giá theo thị trường chung.
Chợ ở Phú Quý có bán rau xanh không?
Có, nhưng phần lớn rau xanh được chở từ đất liền ra theo tàu. Ngày tàu chạy chợ có rau tươi, ngày tàu nghỉ do biển động thì rau ít và đắt. Rau trồng tại đảo như rau muống, rau lang, rau thơm cũng có theo mùa, nên ưu tiên khi thấy.
Có thể đặt trước hải sản cho bữa tiệc trên đảo không?
Có thể, nhất là khi bạn đã quen một người bán hoặc một chủ thuyền. Nên đặt trước một hai ngày, nói rõ loại và số lượng, và chấp nhận rằng nếu biển động thì có thể không có hàng. Chuẩn bị phương án dự phòng bằng hàng trữ đông hoặc đồ khô.
Mua hải sản ở chợ có nhờ làm sạch được không?
Nhiều người bán sẵn sàng đánh vảy, bỏ ruột, cắt khúc cá, lột da cá bò hay cắt vỏ nhum giúp bạn. Hỏi trước có tính thêm công hay không. Nhờ làm sạch tại chợ giúp tiết kiệm nước ngọt ở nhà, một thứ khá quý trên đảo.