Cù Lao Thu là gì: tên cũ của đảo Phú Quý và những cách giải thích

Cù Lao Thu là tên gọi dân gian lâu đời của đảo Phú Quý, hòn đảo xa bờ nằm về phía đông nam Phan Thiết, nay là đặc khu Phú Quý thuộc tỉnh Lâm Đồng. "Cù lao" là cách người miền Trung và miền Nam gọi một hòn đảo hay bãi đất nổi giữa nước; "Thu" là phần tên riêng, đến nay vẫn có nhiều cách giải thích và chưa có kết luận được giới nghiên cứu thống nhất.

Tên chính thức "Phú Quý" xuất hiện muộn hơn, gắn với việc triều đình quản lý đảo như một đơn vị hành chính. Nhưng trong lời ăn tiếng nói, trong thơ ca và ký ức của người đảo, Cù Lao Thu chưa bao giờ biến mất. Bài này gom lại những gì nói được chắc về cái tên cũ, những giả thuyết đang lưu hành, và cách phân biệt chỗ nào là tư liệu, chỗ nào là truyền miệng.

"Cù lao" là gì và vì sao người Nam Trung Bộ gọi đảo như vậy

Trong tiếng Việt vùng Nam Trung Bộ và Nam Bộ, "cù lao" chỉ một vùng đất có nước bao quanh: có thể là hòn đảo ngoài biển như Cù Lao Chàm, Cù Lao Ré, Cù Lao Câu, cũng có thể là doi đất giữa sông như Cù Lao Phố ở Biên Hoà hay cù lao Ông Hổ ở An Giang. Nhiều nhà nghiên cứu ngôn ngữ cho rằng từ này có gốc từ tiếng Chăm hoặc nhóm ngôn ngữ Mã Lai, nơi có từ pulau (hoặc pulo) nghĩa là đảo. Người châu Âu khi đi biển qua vùng này cũng ghi lại âm đó thành "Poulo" hay "Pulo" trên hải đồ.

Như vậy, gọi Phú Quý là "cù lao" là đúng cách người địa phương vẫn gọi các hòn đảo dọc bờ biển từ Quảng Nam trở vào. Chữ này không mang nghĩa nhỏ hay lớn: Cù Lao Chàm là cụm đảo khá lớn, còn Cù Lao Câu ngoài khơi Tuy Phong chỉ là một hòn nhỏ không có dân ở thường xuyên.

Điều đáng để ý là các cù lao ven biển miền Trung đa số mang một tên riêng rất ngắn, chỉ một tiếng: Chàm, Ré, Câu, Thu, Xanh. Dạng tên ngắn này thường là dấu vết của một lớp tên cổ hơn, được người Việt tiếp nhận rồi rút gọn. Đó cũng là lý do việc truy nghĩa chữ "Thu" khó: một tiếng đứng một mình có thể là âm Việt hoá của một từ khác, không nhất thiết mang nghĩa Hán Việt hay nghĩa Nôm như ta đọc hôm nay.

Những cách giải thích chữ "Thu" đang lưu hành

Giả thuyết từ tên cá. Cách giải thích phổ biến nhất trong dân gian nối chữ "Thu" với cá thu, loài cá nổi quen thuộc ở vùng biển Bình Thuận cũ. Theo cách hiểu này, đảo được gọi theo nghề và nguồn lợi nổi bật của ngư dân ra đây đánh bắt. Giả thuyết dễ nhớ, hợp với đời sống làng biển, nhưng chưa thấy văn bản cổ nào khẳng định trực tiếp.

Giả thuyết từ tiếng Chăm. Vùng biển Phan Rang, Phan Thiết từng thuộc không gian Chăm Pa trước khi người Việt vào định cư. Một số người cho rằng "Thu" là âm Việt hoá của một từ Chăm dùng để gọi đảo hoặc một nhân vật trong truyền thuyết. Đây là hướng hợp lý về mặt lịch sử vùng, nhưng từ gốc cụ thể là gì thì các tài liệu phổ thông chưa nêu được thống nhất.

Giả thuyết từ mùa và hướng gió. Có cách đọc chữ "Thu" theo nghĩa mùa thu, gắn với thời điểm thuyền buồm thuận gió ra đảo. Cách giải thích này thường được kể như một câu chuyện cho vui hơn là một giả thuyết có cơ sở, vì người đi biển vùng này tính theo gió chướng, gió nồm chứ không tính theo bốn mùa kiểu phương Bắc.

Điều nói được chắc. Dù nguồn gốc chữ "Thu" còn mở, việc cư dân ven bờ Bình Thuận cũ gọi đảo là Cù Lao Thu từ rất lâu, trước khi có tên Phú Quý trong sổ sách, là điều nhiều tư liệu địa phương cùng ghi nhận. Khi viết hay kể về tên đảo, cách thận trọng là trình bày các giả thuyết song song, không chọn một cách rồi gọi đó là sự thật.

Poulo Cecir de Mer: tên của đảo trên hải đồ phương Tây

Từ thế kỷ XVII trở đi, tàu buôn châu Âu đi dọc bờ biển Đông Dương thường ghi các hòn đảo bằng tên do thuỷ thủ đặt hoặc phiên âm từ tên bản địa. Trên nhiều hải đồ cũ, đảo Phú Quý được ghi là Poulo Cecir de Mer (có bản viết Pulo Ceicer de Mer), nghĩa đại khái là "đảo Cecir ngoài khơi". Hòn đảo nhỏ nằm sát bờ Tuy Phong, tức Cù Lao Câu, thì được ghi là Poulo Cecir de Terre, "đảo Cecir phía đất liền".

Cặp tên này cho thấy người đi biển phương Tây nhìn hai hòn đảo như một cặp mốc định hướng: một hòn sát bờ, một hòn xa bờ, cùng nằm trên lối tàu chạy giữa mũi Kê Gà, mũi Né và vùng biển phía nam. Với tàu buồm, những mốc nổi cao giữa biển như vậy có giá trị lớn, vì nhìn thấy đảo là xác định được mình đang ở đâu khi chưa có thiết bị định vị.

Chữ "Cecir" từ đâu ra cũng chưa có lời giải dứt khoát. Có ý kiến cho rằng đó là cách người châu Âu nghe rồi ghi lại một âm bản địa, cũng có thể là tên do một thuỷ thủ đặt rồi được các hải đồ sau chép lại. Điều đáng nhớ với người đọc hôm nay là: khi gặp tên Poulo Cecir de Mer trong sách cũ, đó chính là Phú Quý.

Từ Cù Lao Thu đến Phú Quý: tên dân gian và tên trong sổ sách

Một hòn đảo có thể mang cùng lúc nhiều tên: tên người đi biển gọi, tên triều đình ghi trong sổ, tên người nước ngoài chép trên hải đồ. Với Phú Quý, tên dân gian Cù Lao Thu có trước, còn tên Phú Quý là tên hành chính, gắn với việc nhà nước phong kiến đưa đảo vào hệ thống làng, tổng, huyện của trấn Bình Thuận.

Thời điểm chính xác đảo được gọi là Phú Quý trong văn bản nhà nước được các tư liệu địa phương nêu chưa thật thống nhất. Nhiều bài viết cho rằng tên này được dùng chính thức dưới thời nhà Nguyễn, có nguồn ghi cụ thể vào đời vua Minh Mạng. Khi cần trích dẫn trong công việc hay nghiên cứu, bạn nên đối chiếu với địa chí của tỉnh Bình Thuận cũ hoặc các bộ sử, địa lý chí của triều Nguyễn thay vì lấy một năm cụ thể từ trang mạng.

Hai chữ "Phú Quý" là chữ Hán Việt quen thuộc, nghĩa là giàu có và sang trọng, cùng nhóm với các tên đặt theo lối cầu mong thịnh vượng như Phú Quốc, Phú Yên, Phú Lâm. Cách đặt tên như vậy phổ biến khi triều đình hay quan lại địa phương "chính danh hoá" một vùng đất mới: thay một tên dân gian khó hiểu bằng một tên có nghĩa đẹp, dễ ghi vào sổ bộ.

Tên mới không xoá tên cũ. Người lớn tuổi trên đảo và ngư dân vùng Phan Thiết, La Gi vẫn nói "ra Cù Lao", "dân Cù Lao". Nhiều cơ sở lưu trú, quán xá trên đảo cũng dùng chữ Cù Lao Thu trong tên gọi như một cách giữ ký ức.

Các tên của đảo Phú Quý qua tư liệu

Bảng dưới gom những tên thường gặp khi đọc về đảo. Cột "mức chắc chắn" là để bạn biết khi trích dẫn nên viết khẳng định hay viết rào:

Lưu ý: cùng một chữ "Phú Quý" nay chỉ cả hòn đảo chính, cả cụm đảo và cả đơn vị hành chính đặc khu. Khi viết địa chỉ hay hồ sơ, tên đơn vị hành chính hiện hành là "đặc khu Phú Quý, tỉnh Lâm Đồng".

Tên cũ trong đời sống người đảo hôm nay

Đi một vòng đảo, bạn sẽ gặp chữ Cù Lao ở khắp nơi: trong câu chào của người chạy xe ôm ở cảng, trong lời các bà bán cá ở chợ, trong cách người đảo tự giới thiệu khi vào đất liền làm ăn. Với người Phú Quý, "dân Cù Lao" không mang ý quê mùa mà là một cách nhận diện cộng đồng, giống như người Lý Sơn tự gọi mình là "dân Cù Lao Ré".

Tên cũ cũng sống trong các câu hò, câu vè của nghề biển. Những câu nhắc "ra Cù Lao" thường gắn với hình ảnh thuyền buồm vượt biển nhiều giờ liền, với nỗi lo sóng gió và niềm vui khi thấy bóng núi trên đảo hiện lên. Khi chưa có tàu cao tốc, chuyến ra Cù Lao là một hành trình thật sự, và cái tên chứa luôn cả khoảng cách ấy.

Với người làm du lịch, kinh doanh hay viết về đảo, dùng song song hai tên là cách tự nhiên: "Phú Quý" cho thông tin chính thức, giấy tờ, bản đồ; "Cù Lao Thu" cho phần kể chuyện, giới thiệu văn hoá. Chỉ cần tránh trình bày một giả thuyết về chữ "Thu" như thể đó là điều đã được chứng minh.

Đọc tên đảo trong sách cũ và tài liệu hôm nay: vài lưu ý

Khi đọc sách, báo, hồi ký hay tài liệu cũ về vùng biển Bình Thuận, bạn sẽ gặp tên đảo dưới nhiều dạng: "Cù Lao Thu", "Cù-lao Thu", "hòn Thu", "đảo Thu", "Phú Quý", "Phú Quí". Chữ "Quí" viết với i ngắn là lối chính tả cũ, phổ biến trong văn bản trước những năm 1980; nó chỉ cùng một nơi. Khi trích dẫn, giữ nguyên cách viết của nguồn, còn phần lời của mình thì dùng chính tả hiện hành "Phú Quý".

Cũng cần phân biệt "đảo Phú Quý" theo nghĩa hẹp là hòn đảo chính có dân ở, với "quần đảo" hay "cụm đảo Phú Quý" gồm đảo chính và các hòn nhỏ xung quanh như hòn Tranh, hòn Đen, hòn Trứng và hòn Hải ở xa hơn. Tài liệu hành chính dùng "Phú Quý" cho cả đơn vị, nên đôi khi một con số diện tích hay dân số được nêu là của toàn đặc khu chứ không chỉ của đảo chính.

Một lưu ý nữa là đừng lẫn Phú Quý với Phú Quốc. Hai tên chỉ khác một chữ, đều là đảo, đều là đặc khu từ 2025, nhưng Phú Quốc ở vịnh Thái Lan thuộc tỉnh An Giang mới, còn Phú Quý ở biển Đông ngoài khơi Phan Thiết thuộc tỉnh Lâm Đồng. Lỗi gõ nhầm giữa hai tên gặp khá thường xuyên trên mạng, kể cả ở các trang đặt phòng và bản đồ.

Câu hỏi thường gặp

Cù Lao Thu và Phú Quý có phải là hai đảo khác nhau không?

Không. Cù Lao Thu là tên dân gian, Phú Quý là tên hành chính của cùng một hòn đảo ngoài khơi phía đông nam Phan Thiết. Hiện nay đơn vị hành chính trên đảo là đặc khu Phú Quý thuộc tỉnh Lâm Đồng, bao gồm đảo chính và các hòn nhỏ xung quanh.

Cù Lao Câu có liên quan gì tới Cù Lao Thu?

Cù Lao Câu là một hòn đảo nhỏ nằm gần bờ, ngoài khơi vùng Tuy Phong, khác hẳn Phú Quý. Trên hải đồ phương Tây, hai đảo được ghi thành một cặp: Poulo Cecir de Terre là Cù Lao Câu, còn Poulo Cecir de Mer là Phú Quý, vì một hòn gần bờ và một hòn xa bờ.

Chữ "Thu" trong Cù Lao Thu có phải là cá thu không?

Đó là cách giải thích được nhắc nhiều nhất, vì cá thu là nguồn lợi quen thuộc của vùng biển này. Tuy vậy chưa có văn bản cổ nào xác nhận trực tiếp. Còn những giả thuyết khác như âm Việt hoá từ tiếng Chăm, nên khi viết, bạn nên trình bày đây là một cách giải thích, không phải kết luận.

Tên Phú Quý có từ năm nào?

Các nguồn địa phương nêu chưa thống nhất. Nhiều tài liệu cho rằng tên Phú Quý được dùng chính thức dưới thời nhà Nguyễn, có nguồn ghi cụ thể là đời Minh Mạng. Nếu cần trích dẫn chính xác, nên đối chiếu địa chí Bình Thuận hoặc các bộ địa lý chí triều Nguyễn thay vì dùng một năm từ bài viết phổ thông.

Người đảo bây giờ còn gọi là Cù Lao không?

Còn rất phổ biến. Người lớn tuổi, ngư dân và nhiều người ở Phan Thiết, La Gi vẫn nói "ra Cù Lao", "dân Cù Lao" khi nhắc tới Phú Quý. Chữ Cù Lao Thu cũng xuất hiện trong tên nhiều cơ sở kinh doanh trên đảo như một cách giữ tên xưa.

Khi ghi địa chỉ có được viết Cù Lao Thu thay cho Phú Quý không?

Không nên. Trên giấy tờ, hồ sơ và địa chỉ giao hàng, bạn dùng tên đơn vị hành chính hiện hành là đặc khu Phú Quý, tỉnh Lâm Đồng. Tên Cù Lao Thu chỉ hợp với phần giới thiệu, kể chuyện, đặt tên thương hiệu hoặc văn chương.