Lăng Vạn An Thạnh là nơi thờ cá Ông của vạn An Thạnh, nằm ở vùng Tam Thanh, phía bắc đảo Phú Quý, gần khu cảng. Đây là di tích được biết đến nhiều nhất trên đảo nhờ lưu giữ bộ xương cá voi lớn, có lịch sử gắn với quá trình khai phá đảo và là nơi tổ chức lễ cầu ngư hằng năm của ngư dân trong vạn.
Phần lớn người ra đảo lần đầu đều ghé Vạn An Thạnh, nhưng ít người hiểu mình đang đứng trong một không gian thờ tự đang hoạt động, chứ không chỉ là nơi xem xương cá voi. Bài này giải thích lăng là gì, có gì bên trong, nên đi vào lúc nào, cư xử ra sao để vừa tham quan được trọn vẹn vừa không làm phiền người giữ lăng.
Vạn An Thạnh là gì: một vạn chài và ngôi lăng của nó
Chữ "vạn" trong tên gọi chỉ tổ chức của những người cùng làm nghề biển ở một khu vực. Vạn An Thạnh là một trong những vạn lâu đời của đảo, gắn với vùng Tam Thanh, nơi có cảng và nhiều hộ làm nghề đánh bắt. Ngôi lăng là trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng của vạn: nơi thờ cá Ông, giữ xương cốt các Ông lụy qua nhiều đời, và tổ chức các lễ trong năm.
Theo tài liệu giới thiệu của địa phương, lăng có lịch sử hàng trăm năm, được xây dựng và trùng tu nhiều lần. Người dân đảo kể lăng lúc đầu được dựng đơn sơ, sau đó vạn góp công góp của làm lại bằng vật liệu bền hơn. Lăng đã được cơ quan văn hoá xếp hạng di tích, và là một trong những công trình được nhắc đến đầu tiên khi giới thiệu văn hoá Phú Quý. Năm xây dựng chính xác và các đợt trùng tu cụ thể có nhiều cách ghi khác nhau, bạn có thể hỏi người giữ lăng hoặc xem tấm bia giới thiệu tại chỗ.
Điều làm Vạn An Thạnh khác với một ngôi lăng bình thường là quy mô và số lượng hiện vật xương cá Ông được lưu giữ, trong đó có bộ xương cá voi lớn được trưng bày, khiến lăng trở thành địa chỉ quen thuộc của cả người nghiên cứu văn hoá lẫn khách du lịch.
Bên trong lăng có gì
Kiến trúc lăng theo lối truyền thống của các lăng Ông Nam Trung Bộ: cổng tam quan, sân trước rộng để tổ chức lễ, nhà tiền đường dùng cho tế lễ và tiếp khách, chính điện đặt khám thờ Ông. Mái lợp ngói, trên nóc và các góc mái có trang trí rồng, cá hoá rồng và các đề tài sóng nước. Cột, kèo bằng gỗ sơn son, nhiều chi tiết chạm khắc được trùng tu lại theo mẫu cũ.
Điểm thu hút nhất là bộ xương cá voi lớn được trưng bày trong lăng. Kích thước của bộ xương khiến nhiều người lần đầu thấy phải đứng lặng một lúc: từng đốt sống, xương sườn được sắp lại theo hình dáng con cá, đặt trong tủ hoặc khu vực có rào chắn để bảo vệ. Bên cạnh đó là các khám, hòm gỗ đựng xương của nhiều Ông lụy khác qua nhiều thế hệ, được thờ cúng chung.
Trong lăng còn có các hoành phi, câu đối, bài vị và đồ thờ tự. Một số lăng Ông ở miền Trung còn lưu sắc phong của triều Nguyễn; nếu Vạn An Thạnh có trưng bày sắc phong hay tư liệu cổ, đó là hiện vật quý, chỉ nên xem mà không chạm vào. Người giữ lăng thường là người lớn tuổi trong vạn, hiểu lịch sử lăng và sẵn lòng giải thích nếu bạn hỏi lịch sự.
Đi Vạn An Thạnh: chuẩn bị gì, lúc nào thuận
Lăng nằm trong khu dân cư gần cảng nên đi từ trung tâm đảo bằng xe máy khá thuận. Bảng dưới gom các điểm thực tế người đi lần đầu hay hỏi. Giờ mở cửa và quy định có thể thay đổi, nên hỏi chỗ lưu trú hoặc người dân trước khi đến:
| Việc | Gợi ý | Lý do |
|---|---|---|
| Thời điểm | Buổi sáng hoặc chiều mát | Tránh nắng gắt giữa trưa; người giữ lăng thường có mặt |
| Trang phục | Quần dài hoặc váy qua gối, áo có tay | Đây là nơi thờ tự, ăn mặc kín đáo là phép lịch sự |
| Ngày lễ | Hỏi trước nếu muốn dự lễ cầu ngư | Ngày lễ đông người, có những khu vực chỉ dành cho người làm lễ |
| Chụp ảnh | Xin phép người giữ lăng, đặc biệt khu chính điện | Một số nơi không muốn chụp khám thờ hoặc hiện vật |
| Hương, lễ vật | Có thể mang theo hoặc hỏi tại chỗ | Thắp hương là cách thể hiện sự kính trọng, không bắt buộc |
| Công đức | Tuỳ tâm, bỏ vào hòm công đức | Kinh phí giữ lăng chủ yếu từ vạn và người hảo tâm |
Nếu đi theo đoàn, nên cử một người hỏi chuyện người giữ lăng thay vì cả đoàn cùng hỏi, và giữ giọng nói nhỏ trong chính điện. Trẻ em đi cùng nên được dặn trước không leo trèo, không chạm vào tủ kính hay khám thờ.
Lễ cầu ngư tại Vạn An Thạnh
Như các vạn khác trên đảo, Vạn An Thạnh tổ chức lễ cầu ngư theo lệ riêng hằng năm, thường gắn với ngày giỗ Ông hoặc trước mùa đánh bắt chính. Lễ gồm phần tế lễ trang nghiêm trong lăng và phần hội với các hoạt động văn nghệ dân gian. Trong phần lễ thường có nghi thức nghinh Ông ngoài biển, đoàn ghe trang trí rực rỡ ra khơi rồi trở về, và hát bả trạo, một loại hình diễn xướng mô phỏng cảnh chèo ghe đưa linh Ông.
Ngày tổ chức cụ thể theo âm lịch và có thể thay đổi theo quyết định của ban tổ chức vạn trong từng năm, nên nếu muốn dự, bạn cần hỏi trước người dân hoặc chỗ lưu trú. Đi đúng dịp lễ là trải nghiệm đáng giá, nhưng cũng là lúc lăng đông người nhất, nên hãy đến sớm và nhường chỗ cho người làm lễ.
Bài về lễ cầu ngư trên trang này mô tả chi tiết trình tự một lễ cầu ngư ở Phú Quý. Ở Vạn An Thạnh, điều đặc biệt là quy mô: là lăng lớn và lâu đời, lễ ở đây thường thu hút đông ngư dân trong vạn và người từ các vùng khác của đảo đến dự.
Ứng xử đúng mực khi tham quan
Hỏi trước khi vào chính điện. Ngày thường, cửa lăng có thể mở, nhưng người giữ lăng có mặt hay không là chuyện khác. Chào hỏi, xin phép vào thăm là cách cư xử được người đảo đánh giá cao.
Không chạm vào xương cá Ông. Với ngư dân, đó là di cốt của vị thần được thờ, không phải mẫu vật trưng bày. Chạm vào, gõ vào hay tựa lên tủ kính là thiếu tôn trọng và có thể làm hư hại hiện vật.
Giữ yên lặng. Nói nhỏ, không mở nhạc, không quay video có tiếng ồn. Nếu đang có người cúng, chờ họ xong rồi mới tham quan khu đó.
Không bình phẩm về tín ngưỡng. Có thể bạn không tin, nhưng không nên tranh luận hay đùa cợt trong lăng. Hỏi để hiểu luôn được đón nhận tốt hơn nhận xét.
Chụp ảnh có chừng mực. Ảnh kiến trúc bên ngoài, sân lăng thường không sao. Bên trong chính điện, đặc biệt khi có người đang làm lễ, nên xin phép hoặc bỏ qua.
Vạn An Thạnh trong bức tranh di tích của đảo
Vạn An Thạnh thường được nhắc cùng chùa Linh Sơn trên núi Cấm như hai điểm văn hoá tiêu biểu của Phú Quý: một bên là tín ngưỡng biển của ngư dân, một bên gắn với truyền thuyết công chúa Chăm và sinh hoạt chùa chiền. Đi cả hai nơi trong một ngày giúp bạn thấy được hai lớp văn hoá đan xen trên đảo.
Ngoài ra, mỗi vạn, mỗi làng trên đảo đều có lăng, đình riêng, quy mô nhỏ hơn. Nếu có thời gian, đi qua các lăng nhỏ cũng là cách hiểu đảo sâu hơn: mỗi lăng gắn với một cộng đồng ngư dân, một câu chuyện Ông lụy, một lễ cầu ngư riêng. Đừng kỳ vọng các lăng nhỏ có người hướng dẫn hay biển giới thiệu; chúng tồn tại cho cộng đồng chứ không vì khách.
Với người làm du lịch trên đảo, Vạn An Thạnh là điểm mà khách gần như chắc chắn hỏi đến. Giới thiệu đúng về ý nghĩa của lăng, dặn khách phép ứng xử và không biến nơi thờ tự thành phông nền chụp ảnh là cách giữ cho di tích sống bền vững, đồng thời giữ quan hệ tốt giữa người làm du lịch và cộng đồng ngư dân.
Ai giữ lăng và lăng sống bằng gì
Một câu hỏi người ngoài ít nghĩ tới là ai lo cho một ngôi lăng như Vạn An Thạnh hằng ngày. Câu trả lời nằm ở chính tổ chức vạn: các bậc cao niên trong vạn chọn người trông coi, phân công việc hương khói, quét dọn, chuẩn bị lễ. Kinh phí chủ yếu do ngư dân trong vạn đóng góp, đặc biệt là các chủ tàu sau những chuyến biển thuận lợi, cộng với tiền công đức của người dân và khách thập phương. Những lần trùng tu lớn thường có thêm sự hỗ trợ của chính quyền và ngành văn hoá vì lăng là di tích đã được xếp hạng.
Giữ một ngôi lăng trên đảo không dễ. Gió biển mang hơi muối làm gỗ nhanh mục, ngói nhanh vỡ, sơn nhanh bong. Mùa mưa bão, mái và tường cần kiểm tra thường xuyên. Bộ xương cá voi cần được giữ khô, tránh mối mọt và tránh va chạm. Đó là lý do người giữ lăng thường rất cẩn thận với khách, không phải vì khó tính mà vì họ biết hiện vật quý đến mức nào và khó thay thế ra sao.
Khi bạn công đức hay đơn giản là cư xử đúng mực ở lăng, bạn đang góp một phần nhỏ vào việc giữ di tích. Ngược lại, những hành động như leo lên bệ thờ để chụp ảnh, dựa vào tủ kính hay xả rác ở sân lăng để lại gánh nặng cho người trông coi, phần lớn là người lớn tuổi làm việc không công.
Ghép Vạn An Thạnh vào một buổi ở vùng Tam Thanh
Vùng Tam Thanh ở phía bắc đảo là nơi tập trung cảng, chợ và khu dân cư đông đúc, nên việc thăm lăng dễ ghép với các hoạt động khác trong cùng một buổi. Một cách đi hợp lý là đến lăng vào buổi sáng, khi trời còn mát và người giữ lăng thường có mặt, sau đó ra khu cảng xem tàu thuyền neo đậu, cảnh ngư dân vá lưới, chuyển cá. Buổi sáng sớm ở cảng là lúc đời sống làng biển hiện ra rõ nhất.
Nếu muốn hiểu thêm về đời sống tín ngưỡng của vùng, bạn có thể hỏi người dân về các đình làng và lăng nhỏ quanh đó. Đừng cố tìm biển chỉ dẫn; ở Phú Quý, hỏi người dân vẫn là cách nhanh nhất. Người đảo thường chỉ đường rất nhiệt tình, và đôi khi kèm theo một câu chuyện về nơi bạn sắp đến.
Khi đi bằng xe máy trong khu dân cư, nhớ đi chậm, nhất là ở những con đường nhỏ gần lăng và gần cảng, nơi trẻ em chơi đùa và người dân phơi cá, phơi lưới ngay bên đường. Gửi xe gọn gàng, không chắn lối vào lăng hay cổng nhà người dân. Những việc nhỏ ấy giúp chuyến tham quan của bạn không trở thành phiền toái cho cộng đồng nơi đây.
Câu hỏi thường gặp
Lăng Vạn An Thạnh nằm ở đâu trên đảo Phú Quý?
Lăng nằm ở vùng Tam Thanh, phía bắc đảo, không xa khu cảng. Từ trung tâm đảo đi xe máy khá gần. Người dân và chỗ lưu trú đều biết đường; nếu đi lần đầu, có thể hỏi đường người địa phương vì lăng nằm trong khu dân cư.
Tham quan lăng Vạn An Thạnh có mất phí không?
Lăng là nơi thờ tự của vạn, thông thường không bán vé tham quan. Bạn có thể công đức tuỳ tâm vào hòm công đức để góp phần giữ gìn lăng. Quy định có thể thay đổi theo thời gian, nên hỏi người giữ lăng nếu không chắc.
Bộ xương cá voi trong lăng có phải xương thật không?
Theo giới thiệu của địa phương và người giữ lăng, đây là xương của cá voi dạt vào bờ được ngư dân an táng rồi cải táng theo tục thờ cá Ông, sau đó đưa vào lăng thờ phụng. Vì vậy ngư dân coi đó là di cốt thiêng chứ không phải mẫu vật.
Có thể đến lăng vào ngày lễ cầu ngư không?
Có thể, và đó là dịp thấy rõ nhất đời sống văn hoá của vạn. Tuy nhiên ngày lễ đông người, nên đến sớm, ăn mặc kín đáo, đứng ở khu vực dành cho người xem và không chen vào đoàn làm lễ hay đoàn hát bả trạo.
Nên dành bao lâu khi tham quan lăng?
Khoảng nửa giờ đến một giờ là đủ để xem kiến trúc, hiện vật và nghe người giữ lăng kể chuyện nếu có dịp. Có thể kết hợp với các điểm khác ở vùng Tam Thanh và khu cảng trong cùng buổi.