Quanh Phú Quý có những rạn san hô phát triển trên nền đá bazan ven bờ và quanh các hòn nhỏ, nhờ nước biển trong, ít phù sa và nhiệt độ ấm quanh năm. Rạn là nơi sinh sống của rất nhiều loài cá, mực, ốc, tôm cua; là nguồn cát trắng cho các bãi biển; và là bức tường mềm làm sóng yếu đi trước khi đánh vào bờ. Với ngư dân, rạn là ngư trường gần bờ; với khách, rạn là lý do để mang kính lặn ra đảo.
Cũng như nhiều vùng rạn khác ở Việt Nam và trên thế giới, rạn quanh Phú Quý chịu sức ép từ nước biển ấm lên, khai thác quá mức, đánh bắt huỷ diệt và hoạt động của con người trên bờ. Bài này giải thích rạn san hô là gì, rạn quanh đảo làm được những gì cho đời sống, các nguy cơ chính, và cách ngắm san hô mà không để lại dấu vết. Bài không đưa ra số liệu về độ phủ hay số loài, vì đó là kết quả của các đợt khảo sát khoa học cụ thể.
San hô là động vật, không phải đá hay cây
Nhìn qua, một khối san hô trông như đá có hình thù lạ hoặc như một bụi cây dưới nước. Thực ra mỗi khối san hô cứng là cả một quần thể gồm hàng nghìn cá thể nhỏ gọi là polyp, mỗi polyp giống một con hải quỳ tí hon. Chúng tiết ra khung xương bằng đá vôi, chồng lên nhau qua nhiều năm thành những khối lớn. Lớp sống chỉ là lớp mỏng phủ bên ngoài khung xương ấy.
Bên trong mô của polyp có những tảo cực nhỏ sống cộng sinh. Tảo quang hợp nhờ ánh nắng, cung cấp phần lớn thức ăn cho san hô và tạo ra màu sắc của nó. Vì cần ánh sáng, rạn san hô phát triển tốt ở vùng nước nông, trong, như quanh Phú Quý. Đó cũng là lý do nước đục do bùn đất, nước thải làm san hô yếu đi: ánh sáng không tới được tảo.
Ngoài san hô cứng còn có san hô mềm, mềm dẻo, đung đưa theo sóng, không tạo khung xương đá vôi lớn. Cùng sống trên rạn là bọt biển, hải quỳ, cầu gai, hải sâm, sao biển, các loài ốc, tôm, cua và rất nhiều loài cá. Mỗi loài có vai trò riêng: cá ăn tảo giúp tảo không phủ kín san hô, cầu gai và hải sâm dọn dẹp đáy, cá dữ giữ cân bằng số lượng các loài khác.
Rạn san hô làm gì cho đảo Phú Quý
Nuôi nghề cá gần bờ. Rạn là chỗ đẻ trứng, nơi ẩn nấp của cá con và nhiều loài hải sản. Ngư dân đánh bắt ven bờ quanh đảo và quanh các hòn nhỏ phụ thuộc trực tiếp vào sức khoẻ của rạn. Rạn suy thì lưới vơi đi trước tiên ở chính những ghe nhỏ, những gia đình nghèo nhất.
Chắn sóng cho bờ. Rạn như một bức đê ngầm tự nhiên, làm sóng vỡ ra ở ngoài xa. Những đoạn bờ phía sau rạn khoẻ ít bị xói hơn, đường và nhà sát biển được che chở một phần trong mùa gió.
Tạo ra cát trắng. Mảnh san hô, vỏ sinh vật vôi trên rạn vỡ ra là nguồn cát chính của các bãi biển trên đảo, như đã nói ở bài về địa hình Phú Quý.
Thu hút khách. Nước trong và rạn đẹp là một lý do khách chọn ra Phú Quý vào mùa êm. Các dịch vụ đưa khách đi lặn ngắm, cho thuê kính lặn, thuyền đáy kính tạo thu nhập cho người dân, nếu rạn còn đủ đẹp để ngắm.
Là kho kiến thức. Rạn quanh các đảo xa bờ là nơi các nhà khoa học theo dõi sức khoẻ biển, nhiệt độ nước, sự thay đổi của các loài. Những gì xảy ra ở rạn Phú Quý cho biết thêm về cả vùng biển phía nam.
Mùa nào nước trong để ngắm rạn
Độ trong của nước quanh Phú Quý thay đổi theo mùa gió. Trong khoảng các tháng biển êm, thường từ tháng 3 tới tháng 8, sóng thấp, cát ít bị khuấy lên, nước trong nhất. Những buổi sáng lặng gió, đứng trên ghe có thể nhìn thấy rạn và cá bơi bên dưới mà không cần xuống nước. Đây là thời gian hợp nhất để lặn ống thở hoặc đi thuyền ngắm rạn.
Mùa gió đông bắc, sóng khuấy đục vùng nước ven bờ hứng gió, đi thuyền ra rạn cũng nguy hiểm hơn. Phía kín gió có thể vẫn trong, nhưng nên có người địa phương dẫn. Sau những đợt mưa lớn, nước gần bờ khu dân cư có thể đục do nước mưa chảy tràn mang đất cát ra, nên chọn rạn xa khu dân cư hơn.
Trong ngày, buổi sáng thường lặng và sáng đẹp; buổi chiều gió hay lên, mặt nước gợn làm khó nhìn. Ánh nắng cao vào giữa ngày cho màu san hô rõ nhất nhưng cũng là lúc dễ cháy nắng nhất khi nổi trên mặt nước. Áo chống nắng dài tay khi lặn ống thở giúp bảo vệ da và giảm lượng kem chống nắng phải bôi.
Sức ép lên rạn: nước ấm, khai thác và đánh bắt huỷ diệt
Nguy cơ lớn nhất với rạn san hô trên phạm vi toàn cầu là nước biển ấm lên bất thường. Khi nước quá ấm trong nhiều tuần, san hô đẩy tảo cộng sinh ra ngoài, mất màu và trắng bệch, hiện tượng gọi là tẩy trắng. San hô tẩy trắng chưa chết ngay, có thể hồi phục nếu nước mát lại kịp; nếu kéo dài, chúng chết và bị tảo phủ kín. Các đợt nắng nóng trên biển trong những năm gần đây đã gây tẩy trắng ở nhiều vùng biển Việt Nam, người đảo cũng kể về những lần thấy san hô bạc màu.
Sức ép thứ hai đến từ con người trực tiếp. Trước đây, san hô từng bị khai thác làm vật liệu xây dựng và vôi ở nhiều đảo, nay việc này bị hạn chế. Đánh bắt bằng chất nổ, xung điện hay hoá chất là các hình thức bị cấm vì phá huỷ cả rạn lẫn cá con. Neo thuyền thả bừa lên rạn, người đi bộ trên rạn lúc nước ròng, bẻ san hô bán làm đồ lưu niệm đều để lại những vết thương mất nhiều năm mới lành.
Sức ép thứ ba đến từ đất liền và từ chính trên đảo: nước thải sinh hoạt chưa xử lý, rác nhựa, lưới cũ bỏ trôi quấn vào san hô, đất cát từ công trình xây dựng chảy xuống biển khi mưa. Mỗi thứ có vẻ nhỏ, nhưng cộng lại làm rạn yếu đi, dễ bị tổn thương hơn khi gặp đợt nước ấm.
Bảo vệ rạn: chính quyền, cộng đồng và người đến chơi
Phú Quý từ lâu được giới nghiên cứu biển đánh giá là vùng có đa dạng sinh học rạn san hô cao, và được nhắc tới trong quy hoạch hệ thống khu bảo tồn biển của Việt Nam. Tiến độ, ranh giới và quy định cụ thể của khu bảo tồn tại Phú Quý cần tra cứu ở văn bản chính thức của tỉnh Lâm Đồng và cơ quan quản lý thuỷ sản, vì các quy định này có thể đã thay đổi sau khi đảo chuyển về tỉnh mới.
Ở cấp cộng đồng, nhiều nơi ven biển Việt Nam đã thử mô hình đồng quản lý, giao cho tổ cộng đồng ngư dân cùng giám sát một vùng rạn, hạn chế khai thác trong mùa sinh sản, thả phao neo để thuyền không phải thả neo lên san hô. Những mô hình như vậy hiệu quả khi người dân thấy lợi ích trực tiếp từ việc giữ rạn, như cá nhiều lên hay khách đến ngắm đông hơn.
Với khách và người mới đến, đóng góp thiết thực nhất là không làm hại rạn trong lúc ngắm, không mua san hô, vỏ ốc quý làm quà, mang rác về bờ, và chọn những dịch vụ đi thuyền có ý thức giữ rạn: dùng phao neo hoặc neo trên cát, không cho khách đứng lên san hô, không cho cá ăn.
Ngắm san hô mà không để lại dấu vết
Những nguyên tắc dưới đây được các tổ chức bảo tồn biển khuyến nghị rộng rãi, áp dụng cho cả người lặn ống thở lẫn lặn bình khí:
- Không chạm, không đứng, không quỳ lên san hô, kể cả khi mệt; nếu cần nghỉ, nổi trên mặt nước với áo phao hoặc tìm chỗ có cát.
- Giữ chân vịt cách xa rạn; một cú đạp chân vịt có thể bẻ gãy cành san hô mọc nhiều năm.
- Không bẻ, không nhặt san hô, vỏ ốc, sao biển mang về; không lật đá để tìm sinh vật.
- Không cho cá ăn; thức ăn của người làm thay đổi tập tính của cá và làm nước bẩn.
- Mặc áo chống nắng dài tay để giảm lượng kem chống nắng; một số nghiên cứu cho thấy vài thành phần trong kem chống nắng có thể gây hại cho san hô.
- Người chưa bơi giỏi luôn mặc áo phao khi lặn ống thở; áo phao vừa giữ an toàn vừa giúp bạn không phải đứng lên rạn.
- Chọn thuyền dùng phao neo hoặc neo trên nền cát, không thả neo trực tiếp lên rạn.
- Mang toàn bộ rác về bờ, nhặt thêm rác nhựa trôi nổi nếu thấy.
Khi đi theo dịch vụ, bạn có thể hỏi trước người tổ chức về cách họ neo thuyền và dặn khách ra sao. Câu hỏi nhỏ ấy cho thấy khách quan tâm, và khuyến khích những người làm dịch vụ có trách nhiệm.
An toàn khi xuống nước ngắm rạn
Ngắm san hô vui nhưng vẫn là hoạt động dưới nước ở vùng biển hở. Những rủi ro thường gặp nhất không phải cá dữ mà là sóng, dòng chảy, cháy nắng và bị cứa. San hô và đá bazan sắc, vết cứa nhỏ dễ nhiễm trùng trong khí hậu nóng ẩm, nên cần rửa sạch bằng nước ngọt, sát trùng và theo dõi; vết thương sưng đỏ, đau tăng dần thì đi khám.
Trên rạn có một số sinh vật có gai hoặc chất độc như cầu gai, cá mao tiên, một số loài sứa và hải quỳ. Chúng không chủ động tấn công người; phần lớn tai nạn xảy ra khi người chạm hoặc dẫm phải. Không chạm vào bất cứ thứ gì là cách phòng tốt nhất. Khi bị đau buốt, sưng nhiều, khó thở hay chóng mặt sau khi tiếp xúc sinh vật biển, cần lên bờ và đến cơ sở y tế ngay.
Dòng chảy quanh mũi đá, eo biển và rìa rạn có thể mạnh hơn bạn nghĩ. Đi theo nhóm, có người ở trên thuyền theo dõi, không bơi ra quá rìa rạn nơi nước chuyển sang màu xanh thẫm, và nghe theo người lái thuyền địa phương về chỗ được xuống nước. Lặn bình khí cần chứng chỉ và đơn vị tổ chức có đủ điều kiện, không thử tự học tại chỗ.
Câu hỏi thường gặp
San hô ở Phú Quý có còn đẹp không?
Nhiều chỗ quanh đảo và quanh các hòn nhỏ vẫn có rạn đẹp, nước trong vào mùa biển êm. Tuy nhiên tình trạng rạn thay đổi theo từng năm, có đợt tẩy trắng do nước ấm, có chỗ bị tổn hại do con người. Muốn biết chỗ nào đẹp vào thời điểm bạn đi, hãy hỏi người địa phương làm nghề đưa khách ngắm rạn.
Lặn ống thở ở Phú Quý có cần biết bơi không?
Biết bơi giúp an toàn và thoải mái hơn, nhưng người bơi chưa giỏi vẫn có thể ngắm rạn nông nếu mặc áo phao, đi cùng người có kinh nghiệm và chọn ngày biển êm. Không nên tự ra xa rìa rạn, không lặn một mình và luôn có người trên thuyền quan sát.
San hô tẩy trắng là đã chết chưa?
Chưa hẳn. San hô tẩy trắng là san hô đã đẩy tảo cộng sinh ra ngoài do bị stress, thường vì nước quá ấm. Nếu nhiệt độ trở lại bình thường đủ sớm, tảo có thể quay lại và san hô hồi phục. Nếu tình trạng kéo dài, san hô sẽ chết và bị tảo khác phủ lên.
Có được mua san hô khô làm quà lưu niệm không?
Không nên. Việc khai thác và buôn bán san hô bị hạn chế theo quy định bảo vệ nguồn lợi thuỷ sản, và mỗi khối san hô khô là một quần thể sinh vật đã bị lấy khỏi rạn. Mua san hô khuyến khích người khác tiếp tục khai thác. Hãy chọn đặc sản hoặc đồ thủ công khác.
Đi thuyền đáy kính có làm hại rạn không?
Bản thân việc ngắm qua đáy kính ít tác động hơn so với xuống nước, nhưng thuyền vẫn có thể gây hại nếu thả neo lên rạn hoặc chạy vào chỗ quá nông. Hãy chọn người lái thuyền có kinh nghiệm, dùng phao neo hoặc neo trên cát, và không chạy sát rạn lúc nước ròng.
Ai quản lý việc bảo vệ rạn san hô ở Phú Quý?
Việc quản lý tài nguyên biển ở Phú Quý thuộc trách nhiệm của chính quyền đặc khu, tỉnh Lâm Đồng và các cơ quan chuyên ngành về thuỷ sản, môi trường, với sự tham gia của cộng đồng ngư dân. Khi thấy hành vi đánh bắt huỷ diệt hay khai thác san hô, người dân có thể báo cho chính quyền hoặc biên phòng.