Đánh bắt xa bờ ở Phú Quý là những chuyến biển kéo dài từ vài tuần tới hơn một tháng, trên các tàu công suất lớn đi ra ngư trường xa như vùng biển quanh quần đảo Trường Sa và khu vực nhà giàn DK1. Một chuyến cần chuẩn bị nhiều tấn đá, nhiên liệu, lương thực, nước ngọt và ngư cụ; thu nhập chia theo phần sau khi trừ chi phí. Đây là nghề cho thu nhập cao hơn đánh bắt gần bờ nhưng rủi ro cũng lớn hơn hẳn.
Người trong đất liền hay nghĩ đảo xa thì chỉ đánh bắt quanh đảo. Thực tế, nhiều tàu Phú Quý dùng đảo làm điểm xuất phát và quay về, còn phần lớn thời gian làm việc diễn ra ở ngoài khơi xa. Bài này mô tả một chuyến biển theo trình tự, từ lúc chuẩn bị tới khi bán hàng.
Vì sao ngư dân Phú Quý quen đi xa
Vùng biển sát quanh đảo và các hòn nhỏ như hòn Tranh, hòn Đen, hòn Đỏ, hòn Trứng có nguồn lợi nhưng không đủ nuôi cả đội tàu ngày một lớn. Trong khi đó, đảo nằm ngoài khơi, nên từ Phú Quý chạy ra các ngư trường phía đông nam rút ngắn được một phần hải trình so với xuất phát từ bờ. Lợi thế vị trí cộng với kinh nghiệm truyền qua nhiều thế hệ khiến nghề khơi trở thành thế mạnh của đảo.
Người lớn tuổi trên đảo thường kể về thời tàu gỗ nhỏ, máy yếu, đi biển theo kinh nghiệm nhìn trời nhìn sóng. Dần dần, với vốn tích luỹ và các chương trình hỗ trợ đóng tàu của nhà nước trong thập niên 2010, đội tàu chuyển sang tàu lớn hơn, máy khoẻ hơn, có thiết bị định vị, liên lạc và hầm bảo quản tốt hơn. Nhờ vậy chuyến biển dài hơn, ngư trường xa hơn.
Chuyện đi xa cũng gắn với ý thức về chủ quyền biển đảo mà người dân ở đây nói đến khá tự nhiên: tàu cá có mặt thường xuyên ở các vùng biển xa được xem là một phần của đời sống trên biển, bên cạnh mục đích kinh tế.
Một chuyến biển xa bờ diễn ra theo trình tự nào
Mỗi tàu, mỗi nghề có cách làm riêng, nhưng một chuyến biển xa bờ điển hình thường đi qua các bước sau:
- Chọn ngày ra khơi theo bản tin thời tiết biển, con nước và kinh nghiệm của thuyền trưởng. Những đợt gió mùa hay áp thấp được dự báo sớm thì tàu lùi ngày.
- Lấy đá, dầu, nước ngọt và lương thực tại đảo. Đá cây được đập nhỏ và xếp vào hầm, dầu bơm đầy két; lương thực tính theo số người và số ngày dự kiến, có dư cho trường hợp phải tránh bão.
- Kiểm máy, ngư cụ và thiết bị an toàn: máy chính, máy phát, hệ thống đèn (với tàu câu mực), lưới, dây câu, phao cứu sinh, thiết bị liên lạc và thiết bị giám sát hành trình.
- Làm thủ tục xuất bến theo quy định tại cảng và các điểm kiểm soát, khai báo thuyền viên, ngư trường dự kiến; mang đủ giấy tờ tàu và giấy tờ của thuyền viên.
- Chạy ra ngư trường, có thể mất một tới vài ngày tuỳ nơi. Trên đường, thuyền trưởng nghe thông tin từ tàu cùng tổ đội để chọn vùng thả lưới hay thả câu.
- Khai thác liên tục nhiều ngày, ghi nhật ký khai thác, bảo quản sản phẩm trong hầm đá. Khi đá gần hết, hầm đầy hoặc thời tiết xấu thì tính đường về.
- Về bến và bán hàng cho vựa thu mua trên đảo hoặc chở vào đất liền, sau đó trừ chi phí và chia phần cho bạn tàu.
Ở những vùng biển xa, nhiều tàu còn bán hàng giữa chừng cho tàu thu mua hoặc tàu dịch vụ hậu cần để kéo dài chuyến. Cách làm này giúp tiết kiệm nhiên liệu chạy đi chạy về, nhưng phải tuân thủ quy định về chuyển tải và ghi chép sản lượng.
Đời sống trên tàu trong những tuần giữa biển
Một tàu xa bờ thường có từ khoảng mười tới hơn hai mươi người tuỳ nghề và kích cỡ tàu. Không gian sinh hoạt chật: chỗ ngủ là những ngăn nhỏ dưới boong hoặc trong cabin, bếp nấu bằng gas hoặc củi, nước ngọt dùng dè sẻn vì phải chở theo từ đảo. Thức ăn chủ yếu là gạo, mì, rau củ để lâu được và hải sản đánh bắt được.
Nhịp làm việc phụ thuộc nghề. Tàu câu mực làm đêm dưới ánh đèn, ngủ ngày; tàu lưới có thể kéo nhiều mẻ trong ngày; tàu lặn làm theo con nước và thời tiết. Người mới đi biển thường phải qua giai đoạn say sóng, quen giấc ngủ lắc và học việc từ những việc đơn giản như phân loại cá, xếp hầm.
Liên lạc với đất liền nay dễ hơn trước nhờ thiết bị vô tuyến và các dịch vụ liên lạc trên biển, nhưng vẫn không thể so với trên bờ. Nhiều gia đình trên đảo quen với cảnh người chồng, người con vắng nhà cả tháng, chỉ nhận tin qua các tàu cùng tổ đội hoặc qua bộ đàm của chủ tàu ở bờ.
Những rủi ro mà người đi biển xa phải tính
Thời tiết thay đổi nhanh. Ở ngoài khơi xa, áp thấp nhiệt đới và gió mạnh có thể hình thành trong vài ngày. Tàu ở xa phải chạy rất lâu mới về tới nơi trú ẩn, nên việc nghe bản tin thời tiết, giữ liên lạc với tổ đội và quyết định quay về sớm là chuyện sống còn.
Tai nạn lao động trên boong. Dây cáp, tời kéo, móc câu, sàn trơn và sóng đánh ngang mạn là nguồn tai nạn thường gặp. Ở nghề lặn, rủi ro liên quan tới áp suất và thiết bị thở còn nghiêm trọng hơn. Trên tàu ít khi có người được đào tạo y tế bài bản, và đường về bờ thì xa.
Hỏng máy giữa biển. Một tàu chết máy ở ngư trường xa phải chờ tàu cùng tổ đội lai dắt hoặc lực lượng cứu hộ. Vì vậy chủ tàu thường mang theo phụ tùng thay thế và có thợ máy giỏi trên tàu.
Rủi ro kinh tế. Chi phí nhiên liệu, đá và lương thực bỏ ra trước; nếu chuyến biển trúng ít, giá thu mua thấp hoặc phải bỏ chuyến về tránh bão thì chủ tàu lỗ, bạn tàu có khi gần như không có phần chia.
Rủi ro pháp lý trên biển. Đi sai vùng được phép khai thác, mất tín hiệu giám sát hành trình hoặc khai thác loài bị cấm đều có thể dẫn tới xử phạt nặng. Ở các vùng biển giáp ranh với nước khác, nguy cơ bị bắt giữ là có thật nếu tàu vượt ranh giới.
Người lần đầu theo tàu xa bờ nên chuẩn bị gì
Phần lớn bạn tàu mới ở Phú Quý được người quen giới thiệu lên tàu. Dù vậy, có một số việc nên tự lo trước, vì giữa biển không có chỗ mua bổ sung:
- Giấy tờ tuỳ thân còn hạn và các giấy tờ thuyền viên theo yêu cầu của chủ tàu, để khai báo khi xuất bến và khi có kiểm tra trên biển.
- Thuốc men cá nhân cho đủ cả chuyến nếu đang điều trị bệnh mạn tính, cùng thuốc say sóng, thuốc cảm thông thường theo tư vấn của nhân viên y tế. Trên tàu chỉ có tủ thuốc chung rất cơ bản.
- Quần áo chống nước, găng tay, ủng phù hợp với nghề. Găng tay và ủng tốt giảm nhiều vết thương do dây câu, gai cá và sàn trơn.
- Đồ dùng cá nhân bền: áo khoác chống gió cho những đêm làm trên boong, túi chống nước đựng giấy tờ và điện thoại.
- Thoả thuận rõ với chủ tàu về cách chia phần, khoản tạm ứng, thời gian chuyến dự kiến và cách xử lý khi ốm, bị thương hoặc muốn nghỉ giữa chừng.
- Báo cho gia đình tên tàu, số đăng ký, tên chủ tàu và đầu mối liên lạc ở bờ, để người nhà biết hỏi ai khi cần tin.
Người có bệnh tim mạch, bệnh hô hấp nặng hoặc đang mang thương tích nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi nhận đi chuyến dài ngày. Giữa ngư trường xa, việc đưa một người bệnh về bờ có thể mất vài ngày.
Tổ đội tàu và cách ngư dân đỡ nhau trên biển
Một hình thức ngư dân nhiều nơi trong đó có Phú Quý áp dụng là tổ đội đoàn kết khai thác trên biển: vài tàu cùng ra ngư trường, giữ liên lạc thường xuyên, báo cho nhau luồng cá, hỗ trợ lai dắt khi hỏng máy và cùng nhau quay về khi có tin bão. Tổ đội cũng giúp việc trao đổi hàng, nhận lại nhu yếu phẩm hoặc chuyển người bệnh về bờ thuận tiện hơn.
Trong tổ đội, kinh nghiệm của các thuyền trưởng lâu năm rất được trọng. Họ là người đọc thời tiết, chọn ngư trường và quyết định khi nào quay đầu. Người trẻ muốn lên làm thuyền trưởng thường phải qua nhiều năm làm bạn tàu, thợ máy, học thêm bằng cấp thuyền trưởng, máy trưởng theo quy định.
Bên cạnh tổ đội, các nghiệp đoàn nghề cá và các lực lượng chức năng trên biển cũng tham gia hỗ trợ tàu gặp nạn. Thông tin cụ thể về đầu mối cứu hộ, cách gọi cứu nạn nên được chủ tàu cập nhật trước mỗi chuyến và dán ở cabin, chứ không chỉ nhớ trong đầu.
Thu nhập từ một chuyến biển được tính thế nào
Cách tính phổ biến trên tàu cá Việt Nam là ăn chia theo phần: lấy tổng tiền bán hải sản trừ đi chi phí chung của chuyến như dầu, đá, lương thực, phí cảng, phần còn lại chia giữa chủ tàu và bạn tàu theo tỷ lệ thoả thuận. Thuyền trưởng, máy trưởng thường được hưởng nhiều phần hơn bạn tàu thông thường. Tỷ lệ cụ thể khác nhau giữa các tàu, các nghề và thường được thoả thuận miệng.
Cách chia này có ưu điểm là gắn lợi ích của mọi người với kết quả chuyến biển, nhưng cũng khiến thu nhập rất bấp bênh. Một tháng có thể nhận khoản tiền lớn, tháng sau gần như không có gì. Nhiều gia đình ngư dân vì thế giữ thói quen tích trữ cho những tháng biển động, và vay mượn khi chuyến biển thất bát.
Người mới vào nghề nên hỏi rõ trước khi xuống tàu: chi phí chung gồm những khoản nào, tỷ lệ chia ra sao, có tạm ứng trước chuyến không, nếu bị thương thì xử lý thế nào. Một thoả thuận rõ ràng, có người làm chứng hoặc ghi lại bằng giấy, giúp tránh tranh chấp sau chuyến. Cách chia phần được nói kỹ hơn trong bài về nghề bạn tàu ở cùng danh mục.
Câu hỏi thường gặp
Tàu cá Phú Quý thường đánh bắt ở đâu?
Ngoài vùng biển quanh đảo và các hòn nhỏ, nhiều tàu lớn của Phú Quý đánh bắt ở các ngư trường xa phía đông và đông nam, trong đó có vùng biển quanh quần đảo Trường Sa và khu vực nhà giàn DK1. Ngư trường cụ thể thay đổi theo nghề, theo mùa và theo luồng hải sản.
Một chuyến biển xa bờ kéo dài bao lâu?
Tuỳ nghề và kích cỡ tàu, thường từ khoảng hai, ba tuần tới hơn một tháng. Thời gian thực tế phụ thuộc lượng đá mang theo, tình hình đánh bắt và thời tiết. Có chuyến phải về sớm vì bão, có chuyến kéo dài nhờ bán hàng cho tàu dịch vụ ngoài khơi.
Người không có kinh nghiệm có xin đi tàu xa bờ được không?
Được, nhiều người bắt đầu từ vị trí bạn tàu học việc. Tuy nhiên đi biển xa đòi hỏi sức khoẻ tốt, chịu được say sóng và kỷ luật trên tàu. Người mới nên đi với chủ tàu quen biết, hỏi rõ cách chia phần, chế độ khi ốm đau, và có đủ giấy tờ tuỳ thân theo quy định.
Đi biển xa có được mua bảo hiểm không?
Có các loại bảo hiểm thân tàu và bảo hiểm tai nạn thuyền viên, trong một số giai đoạn còn có chính sách hỗ trợ một phần phí bảo hiểm cho tàu khai thác xa bờ. Mức hỗ trợ và điều kiện thay đổi theo văn bản từng thời kỳ, nên chủ tàu cần hỏi cơ quan quản lý thủy sản và doanh nghiệp bảo hiểm.
Vì sao tàu cá xa bờ phải lắp thiết bị giám sát hành trình?
Theo quy định hiện hành về thủy sản, tàu từ một chiều dài nhất định trở lên phải lắp và duy trì thiết bị giám sát hành trình để cơ quan quản lý theo dõi vị trí, phục vụ cứu hộ và chống khai thác bất hợp pháp. Mất tín hiệu kéo dài hoặc tắt thiết bị có thể bị xử phạt.
Gia đình ở đảo liên lạc với người đi biển bằng cách nào?
Chủ yếu qua thiết bị vô tuyến trên tàu, các dịch vụ liên lạc vệ tinh hoặc nhắn qua tàu cùng tổ đội. Khi tàu vào gần đảo hoặc vùng có sóng điện thoại thì gọi trực tiếp. Gia đình nên giữ đầu mối của chủ tàu và tổ đội để hỏi tin khi cần.