Bạn tàu, tức thuyền viên làm việc trên tàu cá, là lực lượng lao động đông nhất của kinh tế biển Phú Quý. Trên một tàu có thuyền trưởng, máy trưởng, có khi thêm thuyền phó, thợ máy, người nấu ăn và các bạn tàu làm nghề. Thu nhập thường tính theo phần sau mỗi chuyến chứ không theo lương tháng; quyền lợi khi ốm đau, tai nạn phụ thuộc nhiều vào thoả thuận với chủ tàu và việc có mua bảo hiểm hay không.
Bài này dành cho người đang cân nhắc xuống tàu, gia đình có người đi biển và chủ tàu muốn tổ chức lao động rõ ràng hơn. Phần chuyến biển diễn ra thế nào đã có ở bài về đánh bắt xa bờ; ở đây tập trung vào chuyện người lao động: vị trí, tuyển dụng, phần chia, an toàn và giấy tờ.
Tỷ lệ chia, mức tạm ứng hay số tiền bảo hiểm không được nêu bằng con số, vì mỗi tàu một khác và thay đổi theo nghề. Những gì được mô tả là cách tính và những điểm cần làm rõ.
Các vị trí trên một tàu cá
Thuyền trưởng. Người chỉ huy cao nhất trên tàu, quyết định ngư trường, thời điểm thả lưới, thả câu và quyết định quay về khi thời tiết xấu. Thuyền trưởng tàu từ một kích cỡ nhất định phải có văn bằng, chứng chỉ theo quy định. Ở nhiều tàu, thuyền trưởng cũng là chủ tàu hoặc người thân của chủ tàu.
Máy trưởng và thợ máy. Chịu trách nhiệm máy chính, máy phát, hệ thống điện, bơm. Trên tàu xa bờ, máy trưởng giỏi quyết định việc tàu có về được hay không khi gặp sự cố giữa biển. Đây là vị trí được trọng và được chia phần cao hơn.
Thuyền phó hoặc người phụ trách boong. Ở tàu lớn, có người giúp thuyền trưởng điều khiển tàu, chia ca trực, quản lý việc trên boong. Ở tàu nhỏ, vai trò này thường do một bạn tàu lâu năm kiêm.
Người nấu ăn. Lo bữa ăn cho cả tàu trong nhiều tuần với lượng thực phẩm và nước ngọt có hạn. Thường là một bạn tàu kiêm thêm, đôi khi được tính thêm phần nhỏ.
Bạn tàu làm nghề. Thả và kéo lưới, câu mực, câu cá, phân loại, xếp hầm, sửa lưới, trực ca đêm. Người mới thường bắt đầu từ đây, học việc từ những việc đơn giản nhất.
Tuyển bạn tàu: chủ yếu qua quan hệ quen biết
Ở Phú Quý, việc tuyển bạn tàu phần lớn diễn ra qua quan hệ họ hàng, hàng xóm và người quen. Một chủ tàu thường có nhóm bạn tàu ruột đi cùng nhiều năm, khi thiếu người thì hỏi qua người quen giới thiệu. Cách tuyển này tạo sự tin cậy trên biển, nơi mọi người phải dựa vào nhau, nhưng cũng khiến người ngoài khó vào nghề nếu không có người dẫn.
Những năm gần đây, nhiều nơi trong nghề cá cả nước gặp tình trạng thiếu bạn tàu, nhất là người trẻ, khi lao động chuyển sang việc ở khu công nghiệp, đô thị hay ngành dịch vụ. Một số tàu phải tuyển lao động từ các tỉnh khác ra đảo. Với người từ nơi khác đến, việc làm quen với nếp sống trên đảo và trên tàu là thử thách không nhỏ.
Người tìm việc nên hỏi kỹ về chủ tàu trước khi nhận lời: tàu có giấy tờ đầy đủ không, chủ tàu có tiếng làm ăn sòng phẳng không, đã có tai nạn nào và được xử lý ra sao. Những thông tin này dễ hỏi được ở cảng, ở quán cà phê nơi bạn tàu hay ngồi.
Chiều ngược lại, chủ tàu cũng chọn người kỹ. Một bạn tàu lười, hay say xỉn hoặc không giữ kỷ luật có thể gây nguy hiểm cho cả tàu giữa biển. Người mới muốn được nhận thường bắt đầu bằng một chuyến ngắn, chứng tỏ sức khoẻ và tinh thần làm việc, rồi mới được giữ lại cho các chuyến dài hơn.
Cách tính phần trên tàu cá: đi từ tổng tiền tới phần của từng người
Mô hình chia phần phổ biến có thể tóm thành các bước dưới. Đây là nguyên lý chung, tỷ lệ cụ thể khác nhau giữa các tàu và cần được thoả thuận trước:
- Cộng tổng tiền bán hải sản của chuyến, theo phiếu cân của vựa hoặc chứng từ bán hàng.
- Trừ chi phí chung của chuyến: nhiên liệu, nước đá, lương thực, nước ngọt, phí cảng, có khi cả mồi câu hay vật tư hao hụt. Danh sách khoản nào được trừ là điểm hay gây tranh cãi nhất.
- Chia phần còn lại giữa chủ tàu và thuyền viên theo tỷ lệ đã thoả thuận. Phần của chủ tàu bù cho vốn tàu, khấu hao, sửa chữa, ngư cụ.
- Chia phần thuyền viên theo hệ số: thuyền trưởng, máy trưởng thường nhận hệ số cao hơn, bạn tàu thông thường nhận một phần, người học việc có khi nhận ít hơn.
- Trừ các khoản tạm ứng mà từng người đã nhận trước chuyến, phần còn lại là tiền thực nhận.
Để tránh tranh chấp, nên có một tờ giấy ghi rõ tổng tiền bán, từng khoản chi phí chung và cách chia, cho mọi người xem sau mỗi chuyến. Sự minh bạch này giúp giữ chân bạn tàu giỏi lâu dài.
Khi chuyến biển lỗ, tức tiền bán không đủ bù chi phí, cách xử lý cũng cần thoả thuận trước: chủ tàu gánh hết, hay khoản lỗ được trừ vào chuyến sau.
Tai nạn và ốm đau trên biển: quyền lợi phụ thuộc vào đâu
Nghề đi biển thuộc nhóm nghề nặng nhọc và nguy hiểm. Tai nạn thường gặp là bị dây cáp, tời kéo cuốn, ngã trên boong trơn, bị móc câu, gai cá đâm, bỏng khi sửa máy; ở nghề lặn là các tai biến do áp suất. Bệnh tật như sốt cao, đau bụng cấp hay các vấn đề tim mạch trở nên nguy hiểm hơn khi ở xa bờ nhiều ngày.
Khi có tai nạn, quyền lợi của bạn tàu phụ thuộc vào ba thứ: thoả thuận với chủ tàu, việc có bảo hiểm tai nạn thuyền viên hay không, và quy định pháp luật về lao động. Ở nhiều tàu, quan hệ lao động chủ yếu là thoả thuận miệng, nên khi có chuyện, việc hỗ trợ chi phí chữa trị, tiền công những ngày nghỉ hay bồi thường phụ thuộc nhiều vào thiện chí của chủ tàu.
Vì vậy, nên nói rõ từ trước: nếu bị thương trên tàu thì ai chịu chi phí đưa về bờ, chi phí chữa trị, có được tính phần chuyến đó không. Gia đình người đi biển cũng nên biết các đầu mối hỗ trợ của chính quyền, nghiệp đoàn nghề cá và lực lượng tìm kiếm cứu nạn trên biển.
Bảo hiểm cho thuyền viên và chủ tàu
Có hai nhóm bảo hiểm thường được nhắc trong nghề cá: bảo hiểm thân tàu, bảo vệ tài sản của chủ tàu; và bảo hiểm tai nạn thuyền viên, bảo vệ người lao động trên tàu. Trong những giai đoạn nhất định, nhà nước có chính sách hỗ trợ một phần phí bảo hiểm cho tàu khai thác xa bờ, với điều kiện về kích cỡ tàu, vùng khai thác và thủ tục.
Bảo hiểm tai nạn thuyền viên giúp gia đình có một khoản hỗ trợ khi người đi biển gặp rủi ro, giảm gánh nặng cho cả chủ tàu khi phải lo chi phí. Tuy vậy, nhiều tàu nhỏ hoặc tàu làm nghề gần bờ chưa mua, vì chi phí hoặc vì chưa thấy cần thiết. Bạn tàu có thể hỏi chủ tàu xem đã mua bảo hiểm cho thuyền viên chưa, hoặc tự tìm hiểu các sản phẩm bảo hiểm cá nhân.
Ngoài ra, người lao động tự do như bạn tàu có thể tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện và bảo hiểm y tế theo hộ gia đình để có thêm lớp bảo vệ khi về già hoặc khi ốm đau. Mức đóng, quyền lợi và chính sách hỗ trợ thay đổi theo từng thời kỳ, nên hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội nơi cư trú.
Phía sau con tàu: phụ nữ và gia đình người đi biển
Kinh tế bạn tàu không chỉ diễn ra trên boong. Khi người đàn ông đi biển cả tháng, người vợ ở nhà quản lý chi tiêu, trả nợ đá nợ dầu nếu nhà có tàu, nuôi con, chăm cha mẹ già và thường làm thêm một nghề khác như buôn bán ở chợ, làm khô hải sản, nấu ăn cho quán hay dọn phòng cho cơ sở lưu trú. Nhiều gia đình ở Phú Quý đứng vững được qua những chuyến biển thất bát nhờ chính phần thu nhập này.
Khoản tạm ứng trước chuyến mà chủ tàu đưa cho gia đình bạn tàu là một tập quán quen ở nhiều làng biển: người đi vắng lâu, gia đình vẫn cần tiền chi tiêu. Khoản này giúp ổn định cuộc sống nhưng cũng khiến bạn tàu gắn với một chủ tàu, vì muốn chuyển tàu thì phải trả hết tạm ứng. Gia đình nên ghi lại các khoản đã nhận để đối chiếu khi chia phần.
Những lo lắng của người ở nhà mỗi khi có tin áp thấp, bão hay mất liên lạc với tàu là có thật và kéo dài suốt đời làm nghề. Ở các làng biển, sự đùm bọc giữa hàng xóm, họ hàng và các tổ chức đoàn thể là chỗ dựa quan trọng khi một gia đình gặp chuyện trên biển.
Học nghề và lên chức: con đường từ bạn tàu tới thuyền trưởng
Phần lớn thuyền trưởng ở Phú Quý đi lên từ bạn tàu. Con đường thường kéo dài nhiều năm: học việc trên boong, quen nghề, nắm ngư trường, học thêm về máy và điều khiển tàu, rồi học lấy văn bằng thuyền trưởng, máy trưởng tàu cá theo quy định. Các lớp đào tạo thường do các trường nghề, trung tâm đào tạo nghề cá tổ chức, có khi mở lớp ngay tại địa phương.
Bằng cấp là điều kiện cần nhưng chưa đủ. Một thuyền trưởng được tin tưởng phải đọc được thời tiết, giữ được kỷ luật trên tàu, biết xử lý khi có tai nạn và làm ăn sòng phẳng với bạn tàu. Những kỹ năng đó chỉ có qua thời gian trên biển.
Với người trẻ, các khoá học về an toàn trên biển, sơ cứu và kỹ năng sinh tồn khi có cơ hội rất đáng tham gia. Ngoài việc bảo vệ chính mình, chúng giúp người học có lợi thế khi chủ tàu chọn người lên vị trí cao hơn.
Một số bạn tàu sau nhiều năm tích luỹ chọn góp vốn với người khác đóng tàu, trở thành chủ tàu chung. Đây là bước chuyển lớn, từ người nhận phần sang người gánh vốn và rủi ro. Trước khi góp vốn, nên thoả thuận bằng giấy tờ về tỷ lệ sở hữu, người đứng tên đăng ký tàu, cách chia lời lỗ và cách xử lý khi một bên muốn rút.
Câu hỏi thường gặp
Làm bạn tàu ở Phú Quý có cần bằng cấp gì không?
Bạn tàu làm nghề thông thường không bắt buộc bằng cấp chuyên môn, nhưng cần giấy tờ tuỳ thân hợp lệ để có tên trong danh sách thuyền viên. Thuyền trưởng, máy trưởng tàu từ một kích cỡ nhất định phải có văn bằng, chứng chỉ theo quy định. Các khoá học an toàn trên biển luôn có ích.
Bạn tàu có được nhận lương cố định không?
Phần lớn tàu cá trả theo phần chia sau mỗi chuyến chứ không trả lương cố định. Một số tàu có thể tạm ứng trước chuyến cho gia đình bạn tàu, khoản này sẽ trừ vào phần chia. Cách trả cụ thể nên được thoả thuận rõ trước khi xuống tàu.
Người từ tỉnh khác ra Phú Quý làm bạn tàu được không?
Được, nhiều tàu tuyển lao động từ nơi khác khi thiếu người. Người lao động cần đăng ký tạm trú theo quy định, có giấy tờ tuỳ thân hợp lệ và nên tìm hiểu kỹ về chủ tàu. Làm quen với nếp sống trên đảo và chịu được say sóng là hai điều đầu tiên.
Nếu chuyến biển lỗ thì bạn tàu có phải chịu không?
Tuỳ thoả thuận của từng tàu. Có tàu chủ tàu gánh toàn bộ khoản lỗ, bạn tàu không có phần chia chuyến đó; có tàu trừ lỗ vào chuyến sau. Đây là điểm quan trọng cần nói rõ trước, vì ảnh hưởng trực tiếp tới thu nhập của bạn tàu.
Gia đình nên làm gì khi người đi biển gặp nạn?
Liên hệ ngay chủ tàu và tổ đội để nắm thông tin, báo chính quyền đặc khu và các lực lượng tìm kiếm cứu nạn. Giữ lại giấy tờ, danh sách thuyền viên, hợp đồng bảo hiểm nếu có để làm thủ tục hỗ trợ sau này. Hỏi nghiệp đoàn nghề cá và các tổ chức hỗ trợ ngư dân.
Có nên đi nghề lặn khi mới vào nghề không?
Nghề lặn có rủi ro sức khoẻ rất cao, nhất là với người chưa được huấn luyện. Người mới nên bắt đầu từ các nghề trên boong, học kỹ về an toàn. Nếu muốn theo nghề lặn, cần được hướng dẫn bởi người có chuyên môn, kiểm tra sức khoẻ và dùng thiết bị đạt chuẩn.