Ở Phú Quý, phần lớn nhu cầu khám chữa bệnh hằng ngày được giải quyết ngay trên đảo, tại trung tâm y tế của đặc khu, các trạm y tế, phòng khám và nhà thuốc. Những ca bệnh nặng, cần phẫu thuật chuyên sâu hay máy móc hiện đại thì phải chuyển vào bệnh viện trong đất liền, và chặng chuyển viện đi qua biển là điều khiến y tế ở đảo khác hẳn ở thành phố.
Bài này giúp người sống trên đảo và người ra làm việc dài ngày hiểu hệ thống y tế vận hành ra sao, chuẩn bị những gì cho gia đình, đặc biệt với người già, trẻ nhỏ, người bệnh mạn tính và người mang thai. Bài không thay lời khuyên của nhân viên y tế: khi có dấu hiệu nặng hay cấp cứu, hãy đến ngay cơ sở y tế gần nhất.
Tên gọi và cách tổ chức các cơ sở y tế có thể điều chỉnh sau khi Phú Quý thành đặc khu thuộc Lâm Đồng. Khi cần làm thủ tục, bạn hỏi trực tiếp cơ sở y tế trên đảo về tên gọi và quy trình đang áp dụng.
Hệ thống y tế trên đảo gồm những gì
Cơ sở lớn nhất là trung tâm y tế của đặc khu, nơi có khám bệnh, cấp cứu, điều trị nội trú, xét nghiệm và chẩn đoán hình ảnh ở mức cơ bản, sinh đẻ thường và một số thủ thuật. Bên cạnh đó là mạng lưới y tế cơ sở ở các khu dân cư, phụ trách tiêm chủng, khám bệnh thông thường, quản lý bệnh mạn tính, chăm sóc bà mẹ trẻ em. Đảo còn có lực lượng quân y của các đơn vị đóng quân, trong một số tình huống cũng hỗ trợ người dân.
Ngoài hệ thống công lập, trên đảo có phòng khám tư và nhà thuốc ở khu đông dân. Người dân thường đến đây với bệnh nhẹ, mua thuốc thông thường. Thuốc đặc trị, thuốc hiếm có thể không có sẵn và phải đặt từ đất liền, nên người bệnh mạn tính đừng đợi tới khi gần hết thuốc mới đi mua.
Trong những năm qua, ngành y tế đã áp dụng hội chẩn từ xa giữa đảo và các bệnh viện tuyến trên, giúp bác sĩ trên đảo xin ý kiến chuyên gia mà không cần chuyển bệnh nhân. Ngoài ra, các đợt bác sĩ từ đất liền ra đảo khám, phẫu thuật theo đợt cũng được tổ chức; thông tin thường được thông báo qua loa phát thanh và chính quyền địa phương, người dân nên để ý để tận dụng.
Khi nào phải chuyển vào đất liền và hành trình ra sao
Bác sĩ trên đảo sẽ quyết định chuyển viện khi bệnh vượt khả năng điều trị tại chỗ: chấn thương nặng cần phẫu thuật chuyên sâu, bệnh tim mạch, đột quỵ cần can thiệp, biến chứng sản khoa phức tạp, ung thư cần điều trị chuyên khoa. Việc chuyển viện có quy trình riêng, gia đình nên làm theo hướng dẫn của cơ sở y tế chứ không tự đưa người bệnh đi.
Phương tiện chuyển viện phổ biến nhất là tàu, có thể là tàu khách theo lịch hoặc tàu được bố trí riêng trong tình huống khẩn cấp. Khi biển động, tàu không chạy được, việc chuyển viện trở nên rất khó. Báo chí từng đưa tin nhiều lần về các trường hợp bệnh nhân Phú Quý được chuyển vào đất liền bằng trực thăng khi biển động và tình trạng nguy kịch; đó là phương án đặc biệt do các cơ quan có thẩm quyền quyết định, không phải lựa chọn gia đình có thể chủ động yêu cầu.
Gia đình có người phải chuyển viện nên chuẩn bị nhanh: giấy tờ tùy thân, thẻ bảo hiểm y tế, giấy chuyển viện, hồ sơ bệnh án, thuốc đang dùng, tiền mặt và thẻ ngân hàng, điện thoại đã sạc đầy, một người đi kèm khoẻ mạnh. Ở bệnh viện trong đất liền, người nhà còn phải lo chỗ ăn ở, nên liên hệ trước với họ hàng hoặc đồng hương ở Phan Thiết, TP.HCM nếu có.
Tủ thuốc gia đình và đồ sơ cứu cho nhà ở đảo
Nhà ở đảo nên có tủ thuốc đầy đủ hơn nhà ở thành phố, vì đến cơ sở y tế không phải lúc nào cũng thuận tiện, nhất là ban đêm hay những ngày mưa gió. Những thứ nên có, sau khi hỏi ý kiến dược sĩ hoặc bác sĩ về loại phù hợp với từng người trong nhà:
- Thuốc hạ sốt, giảm đau thông dụng, dung dịch bù nước điện giải cho những lần tiêu chảy, say nắng.
- Thuốc say sóng cho người hay đi tàu, dùng theo hướng dẫn trên bao bì và lời khuyên của dược sĩ.
- Băng gạc, băng dính y tế, dung dịch sát khuẩn, nước muối sinh lý để rửa vết thương do đá, vỏ hàu, san hô cứa.
- Nhiệt kế, kéo, nhíp gắp dằm và gai nhỏ.
- Thuốc riêng của người bệnh mạn tính trong nhà, luôn dư đủ dùng ít nhất vài tuần.
- Danh sách thuốc đang dùng, bệnh nền và dị ứng của từng người, để sẵn chỗ dễ lấy khi phải đi cấp cứu.
Tủ thuốc nên để nơi khô ráo, xa tầm tay trẻ nhỏ, và kiểm tra hạn dùng định kỳ. Hơi ẩm và hơi muối trên đảo làm thuốc dễ hỏng hơn, nên đậy kín, tránh để gần bếp hay cửa sổ hướng biển. Tủ thuốc không thay cho việc đi khám: không tự dùng kháng sinh và không tự kéo dài việc điều trị khi bệnh không đỡ.
Tai nạn thường gặp ở vùng biển và việc đầu tiên nên làm
Sống cạnh biển nghĩa là có những tai nạn đặc thù. Bị cầu gai, nhum đâm khi lội bãi đá; bị sứa chạm khi tắm; bị vỏ hàu, san hô cứa chân; say nắng sau buổi đi biển; đuối nước ở các bãi có dòng chảy mạnh. Ngư dân còn có nguy cơ chấn thương khi làm việc trên tàu và các vấn đề sức khoẻ do lặn sâu.
Nguyên tắc chung là sơ cứu đơn giản rồi đưa đến cơ sở y tế nếu cần. Vết cứa phải rửa sạch bằng nước sạch, sát khuẩn, theo dõi dấu hiệu nhiễm trùng như sưng đỏ, nóng, mưng mủ. Bị sứa chạm, nên rời khỏi nước, không chà xát chỗ bị chạm, và đi khám nếu thấy khó thở, choáng hoặc vết đau lan rộng. Gai nhum gãy sâu trong da, vết thương ở mắt, người lặn có biểu hiện đau khớp, tê yếu sau khi lên bờ đều phải đến cơ sở y tế, không tự xử lý.
Với đuối nước, việc quan trọng nhất là phòng ngừa: trẻ em không tắm biển khi không có người lớn biết bơi đi kèm, tránh các bãi có biển cảnh báo hay dòng chảy xa bờ, không tắm khi biển động. Khi có người đuối nước, gọi người hỗ trợ ngay, đưa nạn nhân lên bờ an toàn và nhờ người biết sơ cứu thực hiện trong lúc chờ nhân viên y tế.
Người bệnh mạn tính và người mang thai: lập kế hoạch trước
Với người bị tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh tim, bệnh thận hay bệnh phổi mạn tính, sống ở đảo đòi hỏi kỷ luật hơn. Thuốc phải luôn dư đủ dùng qua một mùa gió, vì có những đợt biển động kéo dài nhiều ngày. Lịch tái khám ở bệnh viện trong đất liền nên tính vào mùa biển êm. Nhà có máy đo huyết áp, máy đo đường huyết thì nên ghi chép đều để bác sĩ trên đảo có số liệu theo dõi.
Phụ nữ mang thai trên đảo được theo dõi thai kỳ tại các cơ sở y tế địa phương. Điều quan trọng là trao đổi sớm với bác sĩ về nơi sinh: thai kỳ bình thường có thể sinh trên đảo, còn những trường hợp có nguy cơ thì bác sĩ có thể khuyên vào đất liền trước ngày dự sinh một thời gian. Quyết định này nên làm sớm để kịp sắp xếp chỗ ở và tránh rơi vào mùa biển động sát ngày sinh.
Người cao tuổi sống một mình hoặc chỉ có hai vợ chồng già, con cái làm ăn xa, là nhóm cần hàng xóm và chính quyền khu dân cư để ý. Một số điện thoại của người thân gần nhất dán ở chỗ dễ thấy, và một người hàng xóm biết tình trạng sức khoẻ, có thể là khác biệt lớn khi có chuyện bất ngờ giữa đêm.
Bảo hiểm y tế và chi phí khi chuyển viện
Thẻ bảo hiểm y tế là thứ nên có với mọi người sống trên đảo. Khi khám tại nơi đăng ký ban đầu và chuyển viện đúng quy trình, người bệnh được bảo hiểm chi trả theo mức hưởng của mình. Những khoản bảo hiểm không chi trả, như chi phí đi lại của người nhà, tiền ăn ở trong thời gian điều trị tại đất liền, là gánh nặng thật sự với nhiều gia đình đảo.
Khi chuyển nơi sinh sống ra đảo hay vào đất liền, nên kiểm tra và cập nhật nơi đăng ký khám chữa bệnh ban đầu cho phù hợp. Sau khi Phú Quý chuyển về Lâm Đồng, thông tin trên thẻ và quy định chuyển tuyến có thể có điều chỉnh; cách chắc nhất là hỏi bộ phận tiếp nhận ở cơ sở y tế hoặc cơ quan bảo hiểm xã hội về quy định hiện hành, kèm thẻ của mình.
Nhiều gia đình đảo có thói quen để riêng một khoản dự phòng cho những lần phải đưa người thân vào đất liền chữa bệnh. Đây là thói quen nên học theo, nhất là gia đình có người già hoặc người bệnh mạn tính, bởi chi phí thật sự của một lần chuyển viện nằm nhiều ở những khoản ngoài viện phí.
Sức khoẻ tinh thần và những áp lực riêng của đời sống đảo
Ít ai nói tới, nhưng sống ở đảo xa cũng có những áp lực riêng. Người vợ có chồng đi biển dài ngày lo âu mỗi mùa bão. Người già con cái làm ăn xa thấy cô đơn. Người mới ra đảo công tác nhớ nhà, nhất là những dịp lễ Tết không về được. Những cảm xúc ấy là bình thường, nhưng khi kéo dài, ảnh hưởng tới giấc ngủ, ăn uống và công việc, đó là lúc nên nói chuyện với người thân hoặc nhân viên y tế.
Cộng đồng làng biển vốn gắn bó, và đó là chỗ dựa lớn. Thăm hỏi nhau khi có người đi biển lâu ngày chưa về, cùng nhau chuẩn bị khi có bão, rủ người mới ra đảo dự đám giỗ, lễ hội làng: những việc nhỏ ấy giúp nhiều người vượt qua những giai đoạn khó. Người mới đến nên chủ động tham gia sinh hoạt khu dân cư thay vì chỉ ở trong nhà.
Nếu gặp dấu hiệu nghiêm trọng như có ý nghĩ làm hại bản thân, mất ngủ kéo dài, không còn muốn làm gì, hãy tìm sự giúp đỡ ngay từ cơ sở y tế trên đảo; bác sĩ có thể tư vấn và giới thiệu chuyên khoa trong đất liền, kể cả qua hình thức khám từ xa.
Câu hỏi thường gặp
Ở Phú Quý có bệnh viện không?
Đảo có trung tâm y tế của đặc khu với khám bệnh, cấp cứu, điều trị nội trú và một số kỹ thuật cơ bản, cùng mạng lưới y tế cơ sở, phòng khám và nhà thuốc. Ca nặng vượt khả năng điều trị tại chỗ sẽ được chuyển vào bệnh viện trong đất liền.
Biển động thì bệnh nhân nặng ở Phú Quý được chuyển viện thế nào?
Khi tàu không chạy được, việc chuyển viện rất khó. Báo chí từng đưa tin các trường hợp nguy kịch được chuyển bằng trực thăng, nhưng đó là phương án đặc biệt do cơ quan có thẩm quyền quyết định. Gia đình nên làm theo hướng dẫn của cơ sở y tế trên đảo.
Nhà ở đảo nên có những thuốc gì?
Nên có thuốc hạ sốt giảm đau thông dụng, dung dịch bù nước, thuốc say sóng, đồ sơ cứu vết thương và thuốc riêng của người bệnh mạn tính dư đủ vài tuần. Loại cụ thể nên hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ, và không tự dùng kháng sinh.
Bị cầu gai đâm khi đi bãi đá ở Phú Quý thì làm sao?
Rửa sạch vết thương, gắp những gai nông có thể lấy được, sát khuẩn và theo dõi dấu hiệu nhiễm trùng. Gai gãy sâu, vết thương sưng đau tăng dần hoặc có dấu hiệu bất thường thì nên đến cơ sở y tế để được xử lý, không tự khoét.
Mang thai ở Phú Quý có nên vào đất liền sinh không?
Tuỳ tình trạng thai kỳ. Thai kỳ bình thường có thể sinh trên đảo, còn những trường hợp có nguy cơ thì bác sĩ có thể khuyên vào đất liền trước ngày dự sinh. Nên trao đổi sớm với bác sĩ theo dõi thai để kịp sắp xếp, tránh mùa biển động.
Chuyển viện vào đất liền có được bảo hiểm y tế chi trả không?
Nếu chuyển viện đúng quy trình, người bệnh được bảo hiểm chi trả theo mức hưởng của mình cho phần khám chữa bệnh. Chi phí đi lại, ăn ở của người nhà thường không được chi trả, nên gia đình nên có khoản dự phòng riêng.