Tết ở đảo Phú Quý bắt đầu từ chuyến tàu cuối năm đưa người đi làm xa trở về, tiếp theo là những ngày ghe nằm bờ, cả làng chạp mả, sửa nhà, sơn ghe; đêm giao thừa cúng ở nhà và ở ghe; những ngày đầu năm đi lễ đình, lăng, chùa, thăm họ hàng; và kết thúc bằng ngày xuất hành, khi ghe làm lễ mở biển rồi ra khơi chuyến đầu năm.
Khung Tết ấy giống đất liền ở phần gia đình, nhưng khác ở nhịp: mọi việc trên đảo đều xoay quanh biển và quanh chuyến tàu. Bài này mô tả một mùa Tết của người Phú Quý, từ tháng Chạp đến khi ghe ra khơi, giúp người sắp về quê, người mới đến sống trên đảo hay du khách muốn đón Tết ở đây hiểu điều gì đang diễn ra quanh mình.
Chuyến tàu cuối năm: Tết bắt đầu từ bến
Với một gia đình Phú Quý có con cháu đi học, đi làm ở Phan Thiết, TP.HCM hay xa hơn, Tết bắt đầu khi biết con cháu đã có vé tàu về. Những ngày giáp Tết, tàu từ Phan Thiết ra đảo thường đông khách: người về quê mang theo quà, bánh trái, đồ dùng mua ở đất liền; hàng hoá phục vụ Tết cũng được chở ra nhiều hơn. Đây là lúc bến tàu nhộn nhịp nhất năm.
Thời tiết cuối năm là nỗi lo thường trực. Gió mùa đông bắc làm biển động, có những năm tàu phải tạm dừng vài ngày, người về quê đành chờ ở Phan Thiết, có người không kịp về đón giao thừa. Người đảo đã quen với chuyện này: ai về được thì về sớm, ai kẹt lại thì gọi điện, gửi quà theo chuyến sau. Nếu bạn định ra đảo dịp Tết, hãy theo dõi thông báo của bến tàu và hãng tàu, đặt vé sớm và chừa vài ngày dự phòng.
Chiều ngược lại cũng vậy: sau Tết, dòng người rời đảo trở lại đất liền làm việc, tàu lại đông. Người đi làm xa thường tính ngày về, ngày đi theo thời tiết và lịch tàu chứ không cố định như người ở đất liền đi xe khách. Đó là một trong những đặc điểm khiến Tết trên đảo luôn có chút hồi hộp.
Tháng Chạp: ghe nằm bờ, chạp mả và sửa nhà
Những tuần cuối năm, nhiều ghe trở về neo đậu, ngư dân nghỉ biển để chuẩn bị Tết. Đây là thời gian sửa sang ghe: cạo hà, trét lại khe, sơn lại thân, vẽ lại đôi mắt ở mũi, thay lưới hỏng. Bến cảng những ngày này đầy màu sơn mới, mùi dầu và tiếng búa gõ. Với ngư dân, con ghe được chăm như một thành viên trong nhà, và một con ghe sơn đẹp bước vào năm mới là niềm tự hào của cả gia đình.
Song song là việc chạp mả: con cháu ra mộ ông bà, nhổ cỏ, đắp lại nấm mộ, sơn lại bia, thắp hương mời ông bà về ăn Tết. Ở đảo, mộ thường nằm trên các gò cát, triền đồi, gió cát làm mộ mau xuống cấp, nên việc chạp mả cuối năm rất được coi trọng. Nhiều dòng họ đi chạp mả chung, sau đó về nhà thờ họ cúng và ăn cơm cùng nhau.
Trong nhà, các gia đình quét dọn, sơn quét vôi lại tường, sửa mái, lau bàn thờ. Những ngôi nhà cũ bằng đá san hô được quét vôi trắng, nhà mới sơn lại cổng. Chợ trên đảo những ngày giáp Tết đông hơn hẳn, bày bán hoa, bánh mứt, đồ cúng, phần lớn hàng hoá được chở từ đất liền ra theo các chuyến tàu.
Lịch Tết của một gia đình làng biển
Mỗi nhà một khác, nhưng nhịp chung của Tết trên đảo có thể hình dung như bảng dưới. Bảng giúp người mới đến sống trên đảo biết lúc nào nên ghé thăm, lúc nào nên tránh làm phiền:
| Thời điểm | Việc thường làm | Ghi chú cho người mới |
|---|---|---|
| Giữa đến cuối tháng Chạp | Ghe về bến, sửa ghe, chạp mả, dọn nhà | Bến cảng bận, tránh chắn lối khu sửa ghe |
| Ngày 23 tháng Chạp | Cúng ông Táo theo nếp chung của người Việt | Nhiều nhà cúng chiều hoặc tối |
| Những ngày 27–30 Tết | Đi chợ Tết, gói bánh, chuẩn bị mâm cúng | Chợ đông, hàng có thể thiếu nếu tàu kẹt |
| Chiều 30 và đêm giao thừa | Cúng tất niên, rước ông bà, cúng giao thừa ở nhà và trên ghe | Thời gian của gia đình, không nên ghé thăm |
| Mùng 1 đến mùng 3 | Chúc Tết họ hàng, đi lễ đình, lăng, chùa | Có thể đến chúc Tết hàng xóm, người quen |
| Sau mùng 3 đến khoảng rằm tháng Giêng | Lễ đầu năm, xuất hành, mở biển | Ngày ra khơi do chủ ghe chọn |
Bảng chỉ mang tính tham khảo. Có gia đình cúng giao thừa trên ghe trước rồi mới về nhà, có gia đình ngược lại; có ghe ra khơi rất sớm sau Tết nếu thời tiết thuận. Điều quan trọng là nhận ra những thời điểm thuộc về gia đình và tôn trọng chúng.
Đêm giao thừa ở nhà và trên ghe
Đêm giao thừa, như mọi gia đình Việt, người Phú Quý cúng ở nhà để tiễn năm cũ, đón năm mới. Điểm khác là nhiều gia đình làm nghề biển còn cúng trên ghe. Chủ ghe hoặc người trong nhà xuống ghe đặt mâm cúng nhỏ, thắp hương ở trang thờ trong cabin, có khi treo thêm cành hoa, dải vải đỏ ở mũi ghe. Ghe được coi như một ngôi nhà thứ hai, nên cũng cần được "đón Tết".
Ở bến cảng đêm giao thừa, những ánh đèn trên ghe, tiếng chúc nhau giữa các chủ ghe neo cạnh nhau tạo nên một không khí rất riêng. Với người lần đầu đón Tết trên đảo, đứng xa nhìn bến cảng đêm giao thừa là một trải nghiệm khó quên. Tuy vậy, đó là thời gian của các gia đình, nên hãy quan sát từ xa, không xuống ghe của người khác hay chụp ảnh sát mặt người đang cúng.
Sau giao thừa, nhiều người lên chùa Linh Sơn hoặc đến đình, lăng thắp hương đầu năm. Đường lên chùa đêm đó có thể đông, nên nếu đi, bạn cần cẩn thận ở những đoạn dốc và đông người.
Những ngày đầu năm: chúc Tết, đi lễ và vui chơi
Mùng một là ngày của gia đình và họ hàng gần. Con cháu chúc Tết ông bà, cha mẹ; người lớn lì xì trẻ nhỏ. Từ mùng hai trở đi, người ta đi chúc Tết họ hàng xa, hàng xóm, bạn ghe. Trên đảo nhỏ, việc đi chúc Tết gần như phủ khắp các xóm, và chuyện được mời ở lại ăn bánh, uống nước là thường.
Đình, lăng, chùa những ngày đầu năm đông người đến thắp hương cầu an. Có làng tổ chức lễ đầu năm ở đình, có vạn làm lễ ở lăng Ông trước khi mở biển. Ngoài ra, một số năm địa phương tổ chức các hoạt động văn hoá, thể thao dịp Tết như đua thuyền, bóng chuyền, kéo co, thu hút đông người dân và khách đến xem. Chương trình cụ thể thay đổi theo từng năm và do chính quyền, đoàn thể địa phương tổ chức.
Với người mới đến sống trên đảo, những ngày đầu năm là dịp tốt để làm quen: đến chúc Tết hàng xóm, người quen, mang theo một món quà nhỏ. Người đảo rất trọng cách cư xử này, và một lời chúc Tết đúng lúc có thể mở ra nhiều mối quan hệ tốt cho cả năm.
Ngày xuất hành và lễ mở biển
Sau Tết, việc quan trọng nhất của một gia đình làm biển là chọn ngày ra khơi chuyến đầu năm. Trình tự thường gặp:
- Chọn ngày: chủ ghe chọn ngày thuận theo kinh nghiệm, theo thời tiết và theo quan niệm của gia đình. Có người hỏi ý kiến người lớn tuổi trong họ.
- Chuẩn bị ghe: kiểm tra máy, ngư cụ, nhiên liệu, đá lạnh, lương thực; kiểm tra thiết bị an toàn và liên lạc.
- Lễ mở biển: chủ ghe làm lễ trên ghe hoặc tại lăng Ông, cầu chuyến đầu năm bình an, nhiều cá. Mâm cúng thường giản dị.
- Ra khơi: ghe rời bến, có khi nhiều ghe cùng ra một ngày, tạo thành đoàn.
- Chuyến đầu năm trở về: nhiều người quan niệm chuyến đầu năm thuận lợi là điềm lành cho cả năm, nên kết quả chuyến này được cả xóm quan tâm.
Ngày xuất hành không cố định cho cả đảo; mỗi ghe một ngày. Thời tiết là yếu tố quyết định: nếu biển động, ghe chờ đến khi biển êm, dù đã chọn ngày từ trước. An toàn luôn được đặt trên mọi quan niệm.
Đón Tết ở Phú Quý: những điều khách nên biết
Đặt vé tàu sớm và chừa ngày dự phòng. Dịp Tết tàu đông, thời tiết cuối năm thất thường. Kiểm tra thông báo của bến tàu và hãng tàu trước ngày đi.
Dịch vụ có thể nghỉ. Nhiều quán ăn, cơ sở lưu trú, dịch vụ nghỉ Tết vài ngày. Hỏi trước chỗ ở về việc ăn uống những ngày mùng một đến mùng ba.
Tôn trọng thời gian gia đình. Chiều 30, đêm giao thừa và sáng mùng một là thời gian của các gia đình. Không nên đến nhà người khác vào những lúc này nếu không được mời.
Ăn mặc lịch sự khi đi lễ. Đi đình, lăng, chùa đầu năm nên mặc kín đáo, giữ trật tự, nhường chỗ cho người đảo hành lễ.
Chuẩn bị tiền mặt. Những ngày Tết, một số dịch vụ thanh toán có thể gián đoạn; mang theo một ít tiền mặt cho các nhu cầu nhỏ.
Món ăn ngày Tết của người đảo
Mâm cỗ Tết trên đảo mang khung chung của miền Trung: bánh tét, dưa món, thịt kho, các món cúng ông bà. Điểm khác là hải sản có mặt đậm hơn hẳn đất liền. Những ngày trước khi ghe nằm bờ, nhiều gia đình để dành cá ngon, mực, làm khô hoặc ướp lạnh để có món cho Tết. Cá khô, mực khô, các món kho từ cá biển là thứ nhà nào cũng có, vừa để ăn vừa để biếu họ hàng ở đất liền.
Vì phần lớn nguyên liệu khô như gạo nếp, lá dong, đậu, đường, bánh kẹo phải chở từ đất liền ra, các gia đình thường mua sớm, tránh những ngày cuối năm khi tàu có thể kẹt vì sóng gió. Rau xanh trên đảo ít, nên những luống rau nhỏ trong vườn nhà, được che chắn bằng hàng rào đá, trở nên quý vào dịp này. Những chi tiết nhỏ như vậy cho thấy một cái Tết trên đảo đòi hỏi tính toán kỹ hơn nhiều so với đất liền.
Với người con đi xa trở về, món quà mang theo thường là những thứ đảo thiếu: bánh mứt, trái cây, đồ dùng. Còn khi rời đảo sau Tết, hành lý của họ lại đầy cá khô, mực khô, đặc sản của đảo làm quà cho bạn bè, đồng nghiệp ở đất liền. Hai chiều hành lý ấy nói lên sợi dây nối đảo với đất liền mỗi dịp năm mới.
Câu hỏi thường gặp
Tết ở Phú Quý có gì khác với đất liền?
Phần gia đình giống đất liền, nhưng nhịp Tết xoay quanh biển và chuyến tàu: ghe nằm bờ cuối năm, cúng giao thừa cả ở nhà và trên ghe, lễ mở biển đầu năm và nỗi lo thời tiết làm tàu tạm dừng khiến người đi xa không kịp về.
Dịp Tết tàu ra đảo Phú Quý có chạy không?
Tàu thường vẫn chạy dịp giáp Tết và sau Tết nhưng phụ thuộc thời tiết, có thể tạm dừng khi biển động. Lịch cụ thể và các chuyến tăng cường do bến tàu và hãng tàu thông báo, nên kiểm tra trước và đặt vé sớm.
Lễ mở biển đầu năm ở Phú Quý diễn ra thế nào?
Mỗi chủ ghe tự chọn ngày, làm lễ đơn giản trên ghe hoặc tại lăng Ông cầu bình an rồi ra khơi chuyến đầu năm. Không có một ngày chung cho cả đảo, và thời tiết luôn là yếu tố quyết định ngày ghe thực sự rời bến.
Khách du lịch đón Tết ở Phú Quý có ổn không?
Được, và có thể thấy nhiều nét văn hoá làng biển. Tuy nhiên dịch vụ có thể nghỉ vài ngày, tàu đông và phụ thuộc thời tiết. Nên hỏi trước chỗ ở về ăn uống, chuẩn bị tiền mặt và chừa ngày dự phòng.
Chạp mả là gì?
Chạp mả là tục sửa sang, quét dọn mộ phần ông bà vào tháng Chạp trước Tết, phổ biến ở miền Trung. Trên đảo, gió cát làm mộ nhanh xuống cấp nên việc chạp mả rất được coi trọng, thường cả dòng họ cùng đi rồi về nhà thờ họ cúng.