Đến Phú Quý, điều người đảo mong ở khách và người mới đến không phức tạp: ăn mặc kín đáo và giữ yên lặng ở lăng, đình, chùa; hỏi trước khi chụp ảnh người và nơi thờ tự; không chen vào nghi lễ; tôn trọng giờ giấc ở bến cá và xóm làng; mang rác của mình đi và không lấy san hô, vỏ ốc quý khỏi biển. Những việc nhỏ ấy quyết định bạn được đón như khách quý hay chỉ là người đi qua.
Bài này gom các phép ứng xử thực tế, dựa trên những gì người đảo hay nhắc với khách và với người mới đến làm việc, kinh doanh. Không có luật nào ghi những điều này, nhưng trên một hòn đảo nhỏ, nơi mọi người biết nhau, thái độ của bạn sẽ được nhìn thấy và ghi nhớ.
Vì sao ứng xử quan trọng hơn ở một hòn đảo nhỏ
Ở thành phố, một hành động thiếu ý tứ của khách thường bị quên ngay. Trên đảo nhỏ như Phú Quý, cộng đồng gắn bó, tin tức truyền nhanh, và người đảo nhớ lâu. Một nhóm khách ồn ào ở lăng Ông, một người chụp ảnh sát mặt cụ già đang thắp hương, một chiếc xe máy chạy nhanh qua xóm lúc trưa có thể trở thành câu chuyện của cả xóm.
Ngược lại, một lời chào, một câu hỏi lịch sự, một chút công đức ở lăng hay việc mang rác ra khỏi bãi biển cũng được ghi nhận. Người đảo hiếu khách, nhưng sự hiếu khách ấy dựa trên sự tôn trọng hai chiều. Khi khách tôn trọng nhịp sống và không gian thiêng của họ, người đảo sẵn sàng chia sẻ chuyện làng, chỉ đường, mời ăn cỗ.
Với người đến làm việc, kinh doanh lâu dài, điều này còn quan trọng hơn. Uy tín trên đảo được xây bằng cách cư xử hằng ngày, và một khởi đầu không tốt sẽ khó sửa. Đó là lý do bài này dành cho cả khách ngắn ngày lẫn người mới đến sống.
Ở nơi thờ tự: lăng, đình, chùa
Phú Quý có nhiều nơi thờ tự đang hoạt động: lăng Ông của các vạn, đình các làng, chùa Linh Sơn trên núi Cấm và các chùa khác. Bảng dưới gom những phép lịch sự cơ bản:
| Việc | Nên | Tránh |
|---|---|---|
| Trang phục | Quần dài, váy qua gối, áo có tay | Đồ tắm, áo hai dây, quần quá ngắn |
| Vào cửa | Chào người giữ, xin phép khi cửa đóng hoặc có lễ | Tự ý mở cửa, vào khu chỉ dành cho người làm lễ |
| Giọng nói | Nói nhỏ, tắt chuông điện thoại | Gọi nhau ồn ào, mở nhạc, gọi video lớn tiếng |
| Hiện vật | Xem từ xa, hỏi người giữ nếu muốn biết thêm | Chạm vào xương cá Ông, tượng, sắc phong, đồ thờ |
| Chụp ảnh | Xin phép, không dùng đèn flash trong điện | Chụp cận người đang khấn, leo lên bệ để lấy góc |
| Công đức | Bỏ vào hòm công đức, tuỳ tâm | Đặt tiền lên tượng, nhét tiền vào khe, tay tượng |
Nếu bạn không quen nghi thức thắp hương, không sao: đứng yên, cúi đầu chào cũng là đủ. Người đảo không đòi khách phải làm như họ, chỉ mong khách tôn trọng.
Khi dự lễ hội: cầu ngư, Kỳ yên, lễ đầu năm
Hỏi ngày và chỗ đứng trước. Mỗi vạn, mỗi làng có ngày lễ riêng. Hỏi người dân hoặc ban tổ chức nên đứng xem ở đâu, phần nào khách được tham dự.
Nhường đường cho đoàn rước, đội hát. Không chạy cắt ngang đoàn rước kiệu, không đứng giữa đội hát bả trạo, không chặn lối đi của người làm lễ.
Hạn chế thiết bị bay. Flycam bay sát đoàn ghe, đoàn rước gây ồn và làm phân tâm. Hỏi ban tổ chức, giữ khoảng cách và tuân thủ quy định về bay thiết bị trên đảo.
Nhận lời mời có chừng mực. Được mời ăn cỗ, uống nước là thể hiện sự hiếu khách. Nhận lời, ăn uống có chừng mực, cảm ơn và đáp lễ bằng công đức tuỳ tâm cho lăng, đình.
Không biến nghi lễ thành phông nền. Chụp ảnh lưu niệm được, nhưng đừng tạo dáng giữa đoàn tế, trước bàn thờ khi đang hành lễ.
Chụp ảnh người đảo: hỏi trước, chụp sau
Phú Quý có nhiều cảnh đẹp với con người: phụ nữ đội nón phân loại cá ở bến lúc rạng sáng, ngư dân vá lưới dưới bóng cây, trẻ con chơi đùa trên bãi cát, cụ già ngồi trước ngôi nhà đá cũ. Đây là những khoảnh khắc mà người chụp ảnh nào cũng muốn ghi lại. Nhưng với người đảo, đó là đời sống của họ, không phải cảnh dàn dựng.
Nguyên tắc đơn giản là hỏi trước khi chụp cận một người, nhất là người già và trẻ em. Một nụ cười, một cử chỉ xin phép thường đủ; nếu người đó lắc đầu, hãy tôn trọng. Khi chụp trẻ em, nên hỏi người lớn đi cùng. Tránh đăng ảnh người khác lên mạng xã hội kèm những lời bình luận có thể khiến họ bị chê cười hay xúc phạm.
Ở bến cá, người lao động đang bận rộn; đứng chụp chắn lối chuyển cá, chen sát thùng hàng để lấy góc là làm phiền công việc của họ. Chọn chỗ đứng gọn, chụp nhanh rồi lùi lại. Nếu muốn có những bức ảnh gần gũi hơn, hãy dành thời gian trò chuyện, mua một ít hàng, để người ta quen mặt bạn trước.
Ở bến cá và trong xóm: tôn trọng nhịp sống
Bến cá trên đảo là nơi làm việc, không phải điểm tham quan. Buổi sáng sớm, khi ghe về, bến rất bận. Nếu muốn xem, hãy đứng ở chỗ không cản lối, không chạm vào cá, lưới hay ngư cụ của người khác, không tự ý bước lên ghe. Xe máy gửi gọn, không chắn đường ra bến.
Trong xóm, đường nhỏ, nhà sát nhau, trẻ con chơi ngoài đường, người dân phơi cá, phơi lưới ngay trước cửa. Đi xe chậm, không bấm còi inh ỏi, không rú ga vào buổi trưa hay buổi tối. Buổi trưa là lúc người đi biển đêm ngủ bù, nên giữ yên lặng khi đi qua các xóm chài.
Nếu bạn ở homestay trong xóm, hãy nhớ bạn đang sống giữa một cộng đồng. Hạn chế hát karaoke, mở nhạc lớn, tụ tập ồn ào đến khuya. Một số cơ sở lưu trú có quy định riêng về giờ giấc; tuân theo những quy định ấy cũng là tôn trọng hàng xóm của chủ nhà.
Giữ gìn biển đảo: những việc cụ thể
Phú Quý sống nhờ biển, và nhiều khu vực quanh đảo có rạn san hô, hệ sinh thái biển cần được bảo vệ. Người đảo đặc biệt nhạy cảm với những hành động làm tổn hại biển. Một vài việc cụ thể bạn có thể làm:
- Mang rác về: bãi biển, gành đá trên đảo không phải chỗ nào cũng có thùng rác. Mang theo túi đựng rác của mình, đặc biệt là chai nhựa, túi ni lông.
- Không bẻ, lấy san hô: san hô cần rất nhiều năm để phát triển. Không bẻ, không giẫm lên san hô khi lặn ngắm, không mua san hô làm quà.
- Không mua sinh vật biển quý hiếm: vỏ ốc, rùa biển, sản phẩm từ loài được bảo vệ không phải là quà lưu niệm. Mua những thứ này là tiếp tay cho việc khai thác trái phép.
- Hạn chế đồ nhựa dùng một lần: mang theo bình nước cá nhân, túi vải; hàng hoá trên đảo phải chở từ đất liền, rác cũng khó xử lý hơn.
- Dùng nước ngọt tiết kiệm: nước ngọt trên đảo là tài nguyên quý, nhất là mùa khô. Tắm nhanh, không xả nước bừa bãi.
- Tuân thủ hướng dẫn khi ra đảo nhỏ: mặc áo phao, nghe theo người lái ghe, không bơi ra xa khi biển động.
Những việc này không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn cho người đảo thấy bạn hiểu và trân trọng nơi họ sống. Đó là cách để du lịch trên đảo đi đường dài.
Người mới đến sống và làm việc: hoà nhập từng bước
Nếu bạn ra Phú Quý làm việc dài hạn, như giáo viên, cán bộ y tế, nhân viên dự án hay mở cơ sở kinh doanh, việc hoà nhập cần thời gian. Bước đầu tiên là làm quen với hàng xóm: chào hỏi, giới thiệu bản thân, cho biết mình làm gì trên đảo. Người đảo quen hỏi "ở đâu ra, làm gì, ở xóm nào"; trả lời thẳng thắn là cách nhanh nhất để được tin.
Tham gia việc chung khi được mời: đám cưới, đám giỗ, đám tang trong xóm, lễ đình, lễ cầu ngư. Không cần làm gì lớn, sự có mặt và một phần góp nhỏ đã đủ. Những dịp ấy giúp bạn hiểu cộng đồng và được cộng đồng biết đến.
Kiên nhẫn với nhịp đảo. Hàng hoá có thể chậm vì tàu kẹt, dịch vụ có thể nghỉ vì có lễ hay có Ông lụy, người làm có thể nghỉ đi biển theo mùa. Thay vì bực bội, hãy học cách lên kế hoạch có dự phòng như người đảo vẫn làm. Sau một thời gian, bạn sẽ thấy nhịp ấy có lý do của nó, và thấy mình bắt đầu thuộc về hòn đảo.
Mua bán, thuê dịch vụ: sòng phẳng và rõ ràng
Trên đảo, nhiều dịch vụ do các hộ gia đình làm: cho thuê xe máy, chở khách ra đảo nhỏ, nấu ăn, bán hải sản. Cách tốt nhất để tránh hiểu lầm là thoả thuận rõ trước: giá cả, thời gian, những gì được bao gồm, điều gì xảy ra nếu thời tiết xấu phải huỷ. Thoả thuận rõ không phải là thiếu tin tưởng; người đảo cũng muốn mọi thứ sòng phẳng ngay từ đầu.
Khi mua hải sản ở bến hay chợ, mặc cả nhẹ nhàng là chuyện bình thường, nhưng đừng ép giá quá mức hay chê bai hàng của người bán trước mặt người khác. Nếu thấy giá không hợp, cảm ơn và đi tiếp. Với xe thuê, kiểm tra xe trước khi nhận, trả xe đúng hẹn, báo ngay nếu có hỏng hóc.
Những ngày biển động, tàu tạm dừng, khách phải ở lại đảo lâu hơn dự kiến. Đây là lúc dễ phát sinh căng thẳng về tiền phòng, tiền ăn. Người đảo thường hiểu và linh động, nhưng bạn cũng nên chủ động trao đổi với chủ nhà, thay vì đổ lỗi cho họ về chuyện thời tiết mà không ai kiểm soát được.
Ứng xử khi có việc hiếu trong xóm
Trên đảo nhỏ, khi một gia đình có tang, cả xóm cùng biết và cùng lo. Nếu bạn sống trong xóm, nên đến thăm viếng, thắp nén hương và gửi một phần phúng điếu tuỳ khả năng; người đảo coi trọng việc này hơn nhiều lời nói. Trong những ngày nhà bên có tang, tránh mở nhạc, tổ chức tiệc tùng ồn ào, và nhường đường cho đoàn đưa tang.
Với khách ngắn ngày, nếu tình cờ gặp đám tang hay lễ an táng cá Ông, hãy dừng xe, đứng sang bên đường, không chụp ảnh và không tò mò đến gần. Những cử chỉ ấy thể hiện sự tôn trọng mà người đảo luôn ghi nhận, và cũng là phép lịch sự chung ở mọi làng quê Việt Nam.
Việc hỷ cũng vậy: đám cưới trên đảo thường mời rộng cả xóm, có khi kéo dài cả ngày. Nếu được mời, nhận lời và mừng tuỳ khả năng là cách hoà vào cộng đồng nhanh nhất; nếu không đi được, gửi lời chúc qua người quen cũng được trân trọng.
Câu hỏi thường gặp
Vào lăng Ông, đình, chùa ở Phú Quý cần mặc gì?
Nên mặc quần dài hoặc váy qua gối, áo có tay. Đồ tắm, áo hai dây, quần quá ngắn không phù hợp ở nơi thờ tự. Nếu vừa đi biển về, hãy thay đồ trước khi vào lăng, đình, chùa.
Có được chụp ảnh trong lăng Vạn An Thạnh không?
Thường chụp được kiến trúc và sân lăng, nhưng nên xin phép người giữ lăng trước khi chụp bên trong chính điện, khám thờ và hiện vật. Không dùng đèn flash và không chạm vào xương cá Ông hay tủ kính.
Mua san hô, vỏ ốc làm quà ở Phú Quý có được không?
Không nên. San hô và nhiều loài sinh vật biển cần được bảo vệ, việc khai thác, mua bán có thể vi phạm quy định bảo vệ nguồn lợi thuỷ sản. Nên chọn quà là đặc sản chế biến hợp pháp hoặc sản phẩm thủ công.
Dự lễ cầu ngư thì khách nên đứng ở đâu?
Nên hỏi ban tổ chức hoặc người dân về khu vực dành cho người xem. Đứng hai bên đường rước, không chen vào đoàn tế, đội hát bả trạo; ở bờ biển khi đoàn ghe nghinh Ông về, giữ khoảng cách với khu vực làm lễ.
Người mới ra đảo làm việc nên làm gì để hoà nhập?
Làm quen hàng xóm, nhớ tên người và xóm, tham gia việc chung khi được mời như đám giỗ, lễ đình, lễ cầu ngư. Kiên nhẫn với nhịp sống phụ thuộc tàu và thời tiết, lên kế hoạch có dự phòng như người đảo vẫn làm.
Nếu vô tình làm phật lòng người đảo thì nên làm gì?
Xin lỗi thẳng thắn và hỏi cách sửa. Người đảo thẳng tính nhưng không để bụng nếu thấy khách thành thật. Nếu lỡ làm hỏng hay xáo trộn gì ở nơi thờ tự, báo ngay cho người giữ lăng, đình, chùa thay vì lặng lẽ bỏ đi.