Ở Phú Quý, chợ và các cửa hàng tạp hoá bán gần như mọi thứ cần cho đời sống hằng ngày, nhưng phần lớn hàng hoá, trừ cá, mực và một số sản vật địa phương, được chở bằng tàu từ đất liền ra. Vì vậy, chuyện đi chợ trên đảo gắn chặt với nhịp tàu: tàu đều thì hàng đầy, rau tươi; biển động tàu thưa thì rau hiếm, giá nhích lên, một số mặt hàng hết tạm thời.
Bài này viết cho người mới sống trên đảo và người làm dịch vụ ăn uống, lưu trú cần mua hàng đều đặn. Phần chọn mua hải sản và chợ cá đã có bài riêng ở danh mục ẩm thực và đặc sản; ở đây tập trung vào rau, thực phẩm khô, đồ gia dụng, vật dụng và cách đặt hàng từ đất liền.
Bài không nêu giá cụ thể vì giá ở đảo thay đổi theo mùa tàu và từng thời điểm. Điều đáng nắm là vì sao giá lên xuống, để tính chuyện mua sớm, mua dự trữ hợp lý.
Chợ trên đảo: họp lúc nào, bán những gì
Đảo có chợ trung tâm ở khu đông dân, họp từ sáng sớm và đông nhất vào buổi sáng, cùng các chợ nhỏ, điểm bán ở từng làng. Chợ trung tâm có đủ các khu: rau củ trái cây, thịt, cá, đồ khô, gia vị, quần áo, giày dép, đồ gia dụng nhỏ. Các điểm chợ làng thường nhỏ, chủ yếu bán rau, cá, thịt cho nhu cầu trong ngày.
Người đảo đi chợ sớm vì hai lý do: trời mát và hàng tươi. Rau từ chuyến tàu hôm trước thường được bày bán ngay sáng hôm sau, càng muộn càng ít lựa chọn. Cá thì theo giờ ghe về, có loại mua ở bến ngon hơn ở chợ. Nhịp quen của nhiều bà nội trợ trên đảo là ghé bến lấy cá rồi vào chợ mua rau, thịt, đồ khô cho vài ngày.
Ngoài chợ, các tiệm tạp hoá trong xóm bán gạo, mì, dầu ăn, nước mắm, nước uống đóng bình, đồ dùng vệ sinh, nhiều tiệm có cả tủ đông bán thịt, kem. Tiệm tạp hoá ở đảo thường linh hoạt hơn ở thành phố: nhận đặt hàng riêng, ghi sổ cho người quen, nhắn tin báo khi có hàng mới về theo tàu. Quen một hai tiệm gần nhà là cách đỡ việc nhất cho người mới.
Ngày rằm, mùng một và những dịp lễ của làng, chợ thường đông hơn vì nhà nhà mua hoa, trái cây, đồ cúng. Trước các lễ hội lớn như lễ cầu ngư, nhu cầu tăng vọt, nên những gia đình có việc thường đặt trước với người bán quen để khỏi hụt hàng.
Rau xanh và trái cây: thứ người đảo hay thiếu nhất
Đất trên đảo nhiều cát, gió muối mạnh, nước ngọt hạn chế, nên trồng rau quy mô lớn khó. Người dân vẫn trồng hành, đậu phộng, rau ăn lá trong vườn nhà, có nơi làm nhà lưới, nhưng phần lớn rau, củ, trái cây bán ở chợ vẫn đến từ đất liền, chủ yếu qua ngả Phan Thiết. Mùa biển êm tàu chạy đều, rau tươi và đa dạng; mùa gió, rau dễ dập, héo, có hôm chỉ còn rau củ chịu được lâu như bắp cải, bí, khoai, cà rốt.
Từ đó người đảo có vài thói quen đáng học. Mua rau theo tuổi thọ: ăn rau lá mềm trong một hai ngày đầu sau chuyến tàu, để dành củ quả cứng cho những ngày sau. Gói rau lá trong giấy báo hoặc khăn khô rồi cho vào túi trước khi cất tủ lạnh để giữ được lâu hơn. Trồng vài thùng rau gia vị như hành lá, ngò, húng, ớt ở góc sân khuất gió để không phải phụ thuộc hoàn toàn vào chợ.
Trái cây cũng theo nhịp tàu. Những loại chịu được vận chuyển như chuối, cam, dưa hấu, thanh long thường dễ mua; trái mềm, dễ dập thì ít hơn và nhanh hỏng. Khi có người thân từ đất liền ra thăm, nhiều gia đình đảo nhờ mang theo một thùng trái cây, đó cũng là một món quà được quý hơn nhiều thứ đắt tiền.
Đồ khô và hàng thiết yếu nên có sẵn trong nhà
Nhà ở đảo nên giữ một kho nhỏ đồ khô, đủ dùng ít nhất một tuần, phòng khi biển động tàu ngừng chạy. Danh sách gợi ý, điều chỉnh theo số người và thói quen ăn uống:
- Gạo, mì, bún khô, miến, bột.
- Dầu ăn, nước mắm, muối, đường, bột ngọt, các loại gia vị khô.
- Đồ hộp, sữa hộp hoặc sữa bột cho trẻ, trứng (bảo quản nơi mát).
- Đậu phộng, đậu khô, cá khô, mực khô, những thứ đảo vốn có sẵn và để được lâu.
- Hành, tỏi, khoai, bí, những loại củ để được nhiều ngày ở nhiệt độ phòng.
- Ga nấu ăn dự phòng, diêm, bật lửa, pin đèn.
- Đồ dùng vệ sinh cá nhân, xà phòng, giấy vệ sinh, băng vệ sinh, tã cho trẻ nhỏ.
Không cần tích trữ quá nhiều: hàng để lâu trong khí hậu ẩm và nóng ở đảo dễ bị mọt, ẩm mốc. Nguyên tắc là mua vào trước mùa gió, dùng xoay vòng, cái nào mua trước dùng trước, kiểm tra hạn sử dụng mỗi tháng.
Đặt hàng từ đất liền và mua sắm trực tuyến
Mua sắm trực tuyến đã đến Phú Quý như mọi nơi, nhưng đường đi của một gói hàng ra đảo dài hơn: từ kho của người bán về Phan Thiết, qua tàu ra đảo, rồi mới tới tay người nhận. Thời gian giao thường lâu hơn đất liền vài ngày, có khi lâu hơn nhiều vào mùa gió. Không phải đơn vị vận chuyển nào cũng giao ra đảo, và phí vận chuyển ra đảo có thể khác với giao trong đất liền.
Nhiều người đảo dùng cách nhận hàng qua người quen hoặc dịch vụ gom hàng ở Phan Thiết: người bán giao tới một điểm ở đất liền, rồi điểm đó gửi theo tàu ra đảo. Cách này hợp với hàng cồng kềnh như đồ điện gia dụng, nội thất, vật tư. Khi dùng cách này, nên thoả thuận rõ ai chịu trách nhiệm nếu hàng vỡ, ướt trên đường biển, và đóng gói chống va đập, chống nước kỹ hơn bình thường.
Với đồ điện tử, đồ điện gia dụng, nên chọn loại có bảo hành dễ thực hiện, vì gửi máy hỏng vào đất liền rồi chờ gửi lại tốn thời gian và tiền. Mua ở cửa hàng trên đảo có khi giá nhỉnh hơn, nhưng đổi lại được hỗ trợ lắp đặt, bảo hành tại chỗ, đó là điều đáng tính.
Nhịp mua sắm theo mùa trên đảo
Bảng dưới gom kinh nghiệm chung về chuyện mua gì, khi nào. Thời điểm cụ thể của mùa gió thay đổi theo từng năm, nên theo dõi dự báo thời tiết biển:
| Thời điểm | Hàng hoá trên đảo | Nên làm |
|---|---|---|
| Mùa biển êm, tàu đều | Rau tươi, trái cây đa dạng, hàng về đều | Mua sắm đồ lớn, đặt hàng từ đất liền, sửa chữa nhà cửa |
| Trước mùa gió chướng | Hàng còn đủ | Bổ sung kho đồ khô, ga, thuốc men; kiểm tra đồ dự phòng |
| Giữa mùa gió, tàu thưa | Rau ít, một số hàng hết tạm thời | Dùng đồ dự trữ, ưu tiên rau củ để lâu, tránh đặt hàng gấp |
| Mùa du lịch hè | Hàng nhiều nhưng nhu cầu cũng tăng mạnh | Cơ sở kinh doanh đặt hàng sớm, giữ mối với người cung cấp |
| Trước Tết | Hàng Tết về dồn, tàu đông | Mua sớm, không dồn sát Tết vì Tết hay rơi vào mùa gió |
Người kinh doanh ăn uống và lưu trú trên đảo thường có mối riêng ở đất liền, nhận hàng định kỳ theo tàu. Giữ quan hệ tốt với vài nhà cung cấp và có kế hoạch cho những tuần tàu không chạy là kỹ năng sống còn của nghề.
Mua đồ dùng lớn, vật tư và những thứ ít người bán
Những món đồ lớn như tủ lạnh, máy giặt, giường tủ, xe máy, vật liệu xây dựng thì trên đảo có cửa hàng bán, nhưng chủng loại ít hơn đất liền. Nhiều gia đình chọn mua trong đất liền rồi gửi tàu ra. Khi tính, đừng quên cộng chi phí bốc xếp hai đầu cảng, vận chuyển từ cảng về nhà và rủi ro va đập, nhiều khi tổng chi phí không chênh lệch nhiều so với mua tại đảo.
Có những thứ ít người bán trên đảo: phụ tùng máy móc đặc thù, linh kiện điện tử, dụng cụ chuyên dụng, sách tham khảo, thuốc đặc trị. Với những thứ này, kinh nghiệm chung là lập danh sách và gom mua mỗi lần có người vào đất liền, hoặc nhờ người quen ở Phan Thiết mua giúp rồi gửi ra. Cộng đồng người đảo ở đất liền thường sẵn lòng giúp những việc như vậy.
Cuối cùng, mua sắm ở đảo cũng là chuyện quan hệ. Ở một cộng đồng nhỏ, người bán nhớ mặt khách quen, khách quen biết người bán nào đáng tin. Trả giá vừa phải, sòng phẳng tiền nong, báo trước khi cần đặt hàng đặc biệt, những điều đó giúp người mới ra đảo nhanh chóng được giúp đỡ khi cần.
Giữ đồ dùng bền trong khí hậu ẩm và gió muối
Mua được đồ ở đảo đã khó, giữ cho đồ bền còn quan trọng hơn. Hơi muối và độ ẩm làm kim loại gỉ, vải mốc, đồ da xuống màu, hàng khô ẩm mọt nhanh hơn đất liền. Người đảo vì vậy có thói quen cất trữ khá kỹ: gạo, đậu, bột đựng trong thùng kín có nắp; quần áo ít mặc gói trong túi có gói hút ẩm; dụng cụ kim loại lau dầu mỏng trước khi cất.
Với đồ gia dụng, chọn chất liệu chịu được môi trường biển là cách tiết kiệm lâu dài. Bàn ghế ngoài hiên bằng nhựa tốt, gỗ đã xử lý hoặc inox loại chống gỉ bền hơn sắt sơn thường. Xe máy, xe đạp nên rửa nước ngọt sau những hôm đi dọc biển, nhất là khi bị nước biển tạt hay chạy trên cát. Đồ điện tử nên có túi chống nước khi mang ra bãi biển hay đi tàu.
Thực phẩm mua dự trữ cũng cần cách cất phù hợp. Cá khô, mực khô để nơi thoáng, kín, có thể cấp đông nếu muốn giữ lâu. Hành, tỏi treo chỗ khô thoáng. Đồ hộp tránh để nơi ẩm vì vỏ hộp có thể gỉ. Những cách giữ đồ này nghe nhỏ, nhưng ở một nơi mỗi món hàng phải đi qua biển mới tới tay, giữ được lâu là bớt được một lần phải mua lại.
Người mới ra đảo thường mất vài tháng mới quen nhịp này. Lời khuyên chung là quan sát cách hàng xóm cất đồ, hỏi han người bán, và chấp nhận rằng một số đồ ở đảo sẽ mau cũ hơn, nên chọn đồ bền thay vì đồ đẹp.
Câu hỏi thường gặp
Chợ ở Phú Quý họp lúc nào?
Chợ trung tâm họp từ sáng sớm và đông nhất buổi sáng, ngoài ra có các chợ nhỏ, điểm bán ở các làng. Rau tươi thường bày bán sau mỗi chuyến tàu, nên đi sớm sẽ có nhiều lựa chọn hơn, còn cá thì theo giờ ghe về bến.
Vì sao rau ở Phú Quý có lúc hiếm và đắt?
Phần lớn rau trên đảo được chở từ đất liền bằng tàu. Khi biển động, tàu thưa chuyến hoặc ngừng chạy, rau về ít, dễ dập héo nên hiếm và giá nhích lên. Người đảo thường trồng thêm rau gia vị trong nhà và trữ củ quả để lâu cho mùa gió.
Đặt hàng trực tuyến có giao ra Phú Quý không?
Có, nhưng thời gian giao lâu hơn đất liền và không phải đơn vị vận chuyển nào cũng giao ra đảo. Nhiều người nhận qua điểm gom hàng ở Phan Thiết rồi gửi tàu ra. Nên đóng gói chống nước, chống va đập và thoả thuận trách nhiệm khi hàng hư hỏng.
Nhà ở đảo nên trữ những gì phòng khi tàu ngừng chạy?
Nên trữ gạo, mì, dầu ăn, nước mắm, gia vị, đồ hộp, sữa cho trẻ, củ quả để lâu, ga nấu ăn, pin đèn và đồ dùng vệ sinh đủ dùng khoảng một tuần. Dùng xoay vòng và kiểm tra hạn sử dụng vì khí hậu đảo ẩm, dễ mốc mọt.
Mua đồ điện gia dụng ở đảo hay trong đất liền thì hơn?
Mua trong đất liền nhiều lựa chọn hơn nhưng phải cộng chi phí bốc xếp, vận chuyển và rủi ro va đập. Mua tại đảo có thể nhỉnh giá nhưng được lắp đặt, bảo hành tại chỗ. Với đồ hay cần bảo hành, cửa hàng trên đảo thường là lựa chọn đỡ phiền.
Mở quán ăn ở Phú Quý thì lo nguồn hàng thế nào?
Hải sản có thể mua tại đảo, còn rau, thịt, đồ khô thường nhập từ đất liền theo tàu. Nên có vài mối cung cấp tin cậy, đặt hàng định kỳ, dự trữ cho những tuần biển động và đặt sớm trước mùa du lịch hè cùng dịp Tết.