Vùng biển quanh Phú Quý ít bão đổ bộ trực tiếp hơn các tỉnh miền Trung, nhưng vẫn chịu ảnh hưởng của áp thấp nhiệt đới và bão trên Biển Đông, nhất là vào cuối mùa bão, khoảng từ tháng 10 tới tháng 12, khi các cơn bão có xu hướng đi xuống phía nam. Ảnh hưởng thường gặp là gió mạnh, sóng lớn, mưa to và tàu thuyền phải vào nơi tránh trú; có những năm bão đi gần, gây thiệt hại cho nhà cửa, ghe thuyền.
Vì đảo nhỏ, trống trải và xa bờ, việc chuẩn bị trước bão trên Phú Quý có những điểm khác đất liền: không có đường sơ tán vào sâu nội địa, hàng hoá cứu trợ phụ thuộc tàu, tàu cá của nhiều tỉnh cùng dồn về khu neo đậu. Bài này giải thích cơ chế, mùa bão của vùng biển phía nam, cách theo dõi tin bão, chằng chống nhà cửa, đưa ghe thuyền vào nơi an toàn và những việc cần làm sau bão. Thông tin về cấp bão, cấp gió dựa trên cách phân cấp chính thức của Việt Nam; mọi chỉ đạo cụ thể làm theo chính quyền địa phương.
Áp thấp nhiệt đới và bão hình thành thế nào
Áp thấp nhiệt đới và bão là những vùng xoáy khí quyển hình thành trên biển nóng. Nước biển ấm làm không khí bốc lên mạnh, kéo theo hơi ẩm, tạo mây dày và giải phóng năng lượng, khiến xoáy mạnh dần. Khi sức gió mạnh nhất gần tâm đạt cấp 6 đến cấp 7, người ta gọi là áp thấp nhiệt đới; từ cấp 8 trở lên gọi là bão, và tiếp tục chia nhỏ thành bão, bão mạnh, bão rất mạnh, siêu bão theo cấp gió.
Một cơn bão không chỉ nguy hiểm ở tâm. Vùng gió mạnh có thể rộng hàng trăm cây số, và sóng do bão tạo ra lan xa hơn nhiều so với vùng gió. Vì vậy dù tâm bão đi cách Phú Quý khá xa, vùng biển quanh đảo vẫn có thể có gió mạnh, sóng lớn, biển động dữ dội. Ngược lại, có áp thấp đi gần nhưng yếu, chủ yếu gây mưa.
Khi bão đi vào vùng biển nông và tới gần bờ, nó còn có thể gây nước dâng: mực nước biển dâng cao hơn bình thường do gió đẩy và áp suất thấp. Nếu nước dâng trùng lúc triều cường, sóng có thể tràn qua kè, vào đường và nhà sát biển. Với một đảo thấp như Phú Quý, đây là nguy cơ cần tính đến khi chọn chỗ trú cho người và tài sản.
Mùa bão của vùng biển phía nam
Trên Biển Đông, mùa bão kéo dài nhiều tháng. Đầu mùa, bão thường ảnh hưởng tới phía bắc; càng về cuối năm, quỹ đạo các cơn bão và áp thấp có xu hướng dịch dần xuống phía nam. Do đó vùng biển Nam Trung Bộ và Nam Bộ, trong đó có Phú Quý, thường chịu ảnh hưởng nhiều hơn vào khoảng tháng 10 tới tháng 12. Đó là quy luật thống kê chung; mỗi năm một khác, có năm sớm có năm muộn, có năm không cơn nào đi gần.
Điểm đặc biệt của Phú Quý là thời kỳ cuối mùa bão trùng với lúc gió mùa đông bắc bắt đầu mạnh. Khi một cơn bão hay áp thấp ở phía nam kết hợp với không khí lạnh tràn xuống, gió và sóng có thể mạnh hơn cả từng yếu tố riêng lẻ. Những đợt biển động kéo dài nhiều ngày vào cuối năm thường có nguyên nhân từ sự kết hợp này.
Ngoài bão và áp thấp, mùa hè trên đảo còn có giông, lốc và vòi rồng trên biển. Chúng xảy ra nhanh, phạm vi hẹp nhưng gió giật rất mạnh, có thể lật ghe nhỏ, tốc mái nhà. Khác với bão được dự báo trước nhiều ngày, giông lốc chỉ có thể cảnh báo gần thời điểm xảy ra, nên người đi biển và người làm việc ngoài trời phải tự quan sát trời mây.
Phân cấp áp thấp nhiệt đới và bão theo sức gió
Bảng dưới tóm tắt cách gọi tên theo cấp gió mạnh nhất gần tâm, theo cách phân cấp đang dùng ở Việt Nam. Con số tốc độ là khoảng làm tròn của thang sức gió Beaufort:
| Tên gọi | Cấp gió mạnh nhất | Tốc độ gió khoảng | Ảnh hưởng thường gặp trên biển |
|---|---|---|---|
| Áp thấp nhiệt đới | Cấp 6 – 7 | 39 – 61 km/h | Biển động, sóng cao, ghe nhỏ không nên ra khơi |
| Bão | Cấp 8 – 9 | 62 – 88 km/h | Biển động mạnh, tàu thuyền phải vào nơi tránh trú |
| Bão mạnh | Cấp 10 – 11 | 89 – 117 km/h | Biển động rất mạnh, nguy hiểm cho mọi loại tàu |
| Bão rất mạnh | Cấp 12 – 15 | 118 – 183 km/h | Biển động dữ dội, sóng rất lớn, nhà cửa ven biển bị đe doạ |
| Siêu bão | Từ cấp 16 trở lên | Từ khoảng 184 km/h | Phá huỷ nặng, cần sơ tán theo chỉ đạo |
Lưu ý rằng bản tin còn nêu gió giật, thường cao hơn cấp gió trung bình vài cấp. Một cơn áp thấp "chỉ cấp 7" nhưng giật cấp 9 vẫn đủ sức làm hỏng mái tôn và lật ghe nhỏ.
Chuẩn bị nhà cửa khi có tin bão hoặc áp thấp
Khi bản tin cho biết bão hoặc áp thấp có khả năng ảnh hưởng tới Phú Quý, các gia đình trên đảo thường làm những việc sau, bắt đầu càng sớm càng tốt:
- Theo dõi bản tin dự báo và thông báo của chính quyền đặc khu qua loa truyền thanh, tin nhắn, đài phát thanh; giữ điện thoại luôn đầy pin.
- Chằng chống mái tôn, mái ngói bằng dây, bao cát; đóng chặt cửa sổ, cửa lớn hướng về phía gió; dán băng dính chéo lên kính lớn để hạn chế mảnh vỡ văng.
- Cắt tỉa cành cây lớn gần nhà, thu dọn đồ đạc ngoài sân như chậu cây, tôn lẻ, bàn ghế nhựa có thể bị gió cuốn thành vật bay.
- Trữ nước uống, lương thực khô, thuốc thông dụng đủ dùng vài ngày; chuẩn bị đèn pin, pin dự phòng, sạc dự phòng, áo mưa.
- Cho giấy tờ quan trọng, tiền mặt vào túi chống nước, để ở chỗ dễ lấy.
- Nhà yếu, nhà sát biển hoặc vùng trũng thì chủ động sang nhà kiên cố của người thân hoặc điểm tránh trú theo hướng dẫn của chính quyền.
- Ngắt điện các thiết bị không cần thiết; khi nước tràn vào nhà hoặc dây điện đứt, ngắt cầu dao tổng.
Trong lúc bão, ở yên trong nhà kiên cố, tránh xa cửa kính, không ra biển xem sóng hay chụp ảnh. Khi gió đột ngột lặng có thể là đang ở vùng mắt bão, gió sẽ mạnh trở lại theo hướng ngược lại; chỉ ra ngoài khi chính quyền thông báo bão đã qua.
Những gia đình có người già, trẻ nhỏ, người bệnh nên sang chỗ tránh trú sớm, khi gió còn nhẹ và đường còn dễ đi, thay vì chờ tới lúc bão sát vào mới di chuyển.
Tàu thuyền: vào nơi tránh trú và quy định cấm biển
Phú Quý có khu neo đậu tránh trú bão cho tàu cá, là nơi tàu của đảo và tàu của ngư dân nhiều địa phương khác vào trú khi có bão, áp thấp hoặc gió mùa mạnh. Những ngày ấy khu neo đậu kín tàu, các tàu xếp sát nhau, buộc dây vào nhau và vào bờ. Việc sắp xếp chỗ đậu, kiểm đếm tàu do lực lượng biên phòng, ban quản lý cảng cá và chính quyền phối hợp thực hiện.
Khi có bão hoặc áp thấp, cơ quan có thẩm quyền ra thông báo cấm biển: tàu thuyền không được ra khơi, tàu đang hoạt động trên biển phải tìm nơi tránh trú. Tàu khách tuyến đất liền – Phú Quý cũng tạm dừng. Chủ tàu cá cần giữ liên lạc với tàu đang ở xa, thông báo vị trí và hướng di chuyển của bão, đưa tàu thoát khỏi vùng nguy hiểm theo hướng dẫn.
Ghe nhỏ, thúng chai, ca nô du lịch nên được kéo lên bờ cao hoặc đưa vào chỗ kín, buộc chắc. Ngư cụ, lưới, lồng nuôi trên biển cần thu gom hoặc gia cố trước. Tuyệt đối không ở lại trên tàu thuyền tại khu neo đậu khi bão vào; nhiều tai nạn đáng tiếc xảy ra khi người ở lại giữ tàu.
Sau bão: những việc cần làm và cần tránh
Khi bão đã qua, nguy hiểm chưa hết. Dây điện đứt, cột điện nghiêng, cây gãy, mái tôn lỏng có thể rơi xuống bất cứ lúc nào. Đi lại cần quan sát kỹ, không chạm vào dây điện, báo ngay cho ngành điện và chính quyền về những chỗ nguy hiểm. Trẻ em cần được giữ trong nhà cho tới khi người lớn kiểm tra xong xung quanh.
Nguồn nước dễ bị nhiễm bẩn sau bão do nước mưa tràn, nước biển tràn vào giếng hay rác trôi vào bể. Nước dùng để ăn uống cần được đun sôi hoặc dùng nước đóng bình; giếng bị nước biển tràn vào cần được làm sạch theo hướng dẫn của ngành y tế. Thực phẩm ngâm nước, đồ ăn để lâu khi mất điện nên bỏ, không tiếc.
Sau bão, ngư dân thường nóng lòng ra khơi để bù lại những ngày nằm bờ. Chỉ ra khơi khi lệnh cấm biển đã được dỡ bỏ, kiểm tra kỹ thân tàu, máy móc, thiết bị liên lạc, áo phao. Sóng lừng sau bão có thể còn lớn thêm một hai ngày dù gió đã yếu.
Những điều riêng của một đảo xa bờ khi có bão
Không có đường sơ tán xa. Người dân trên đảo tránh trú ngay tại chỗ, trong nhà kiên cố, trường học, trụ sở cơ quan được chọn làm điểm tránh trú. Biết trước điểm tránh trú gần nhà là việc nên làm từ đầu mùa.
Hàng hoá phụ thuộc tàu. Trước, trong và sau bão vài ngày, tàu không chạy, hàng hoá không về. Gia đình trữ sẵn nhu yếu phẩm từ đầu mùa thay vì đợi có tin bão mới đi mua cùng lúc với cả đảo.
Tàu nơi khác dồn về. Khi có bão, nhiều tàu cá từ các tỉnh khác vào khu neo đậu Phú Quý tránh trú. Đảo cần thêm nước ngọt, lương thực cho hàng trăm thuyền viên; sự sẻ chia giữa người đảo và ngư dân nơi khác là nét đẹp đã thành truyền thống.
Thông tin là sinh mạng. Loa truyền thanh, tin nhắn cảnh báo, đài phát thanh, máy bộ đàm trên tàu là những kênh cần giữ thông suốt. Người mới đến nên hỏi hàng xóm cách nhận thông báo của địa phương.
Khách du lịch cần rời đảo sớm. Khi có tin bão có thể ảnh hưởng, khách nên theo dõi thông báo của hãng tàu và rời đảo sớm nếu còn chuyến; ở lại thì làm theo hướng dẫn của nơi lưu trú và chính quyền.
Câu hỏi thường gặp
Phú Quý có hay bị bão đổ bộ không?
Không thường xuyên như các tỉnh miền Trung, nhưng vùng biển quanh đảo vẫn chịu ảnh hưởng của áp thấp nhiệt đới và bão, nhất là vào khoảng cuối năm. Ảnh hưởng hay gặp là gió mạnh, sóng lớn và mưa to, tàu thuyền phải tránh trú. Mỗi năm một khác, nên luôn theo dõi bản tin.
Áp thấp nhiệt đới có nguy hiểm không?
Có. Áp thấp nhiệt đới có gió cấp 6 đến cấp 7, gió giật có thể cao hơn, gây biển động, sóng lớn đủ làm lật ghe nhỏ và nguy hiểm cho tàu cá. Áp thấp còn có thể mạnh lên thành bão. Không nên coi nhẹ chỉ vì nó chưa được gọi là bão.
Khi có bão, khách du lịch trên đảo nên làm gì?
Theo dõi thông báo của hãng tàu và chính quyền, rời đảo sớm nếu còn chuyến tàu an toàn. Nếu phải ở lại, chọn nơi lưu trú kiên cố, trữ nước uống, thức ăn khô, sạc đầy điện thoại, không ra bãi biển xem sóng và làm theo hướng dẫn của chủ nhà, chính quyền.
Tàu khách có chạy khi có áp thấp ở xa không?
Tuỳ quyết định của cơ quan quản lý cảng dựa trên dự báo sóng gió thực tế cho tuyến tàu. Có khi áp thấp ở xa nhưng sóng lừng lớn khiến tàu phải tạm dừng; có khi vẫn chạy được. Hãy liên hệ hãng tàu hoặc bến tàu trước ngày đi để xác nhận.
Mái tôn nên chằng chống thế nào trước bão?
Cách phổ biến là dùng dây thép hoặc dây thừng chắc buộc ngang mái, neo xuống cột hoặc móc chôn dưới đất, đặt bao cát lên các mép mái và vị trí dễ bị gió lật. Kiểm tra lại đinh vít, thay tấm tôn gỉ mục. Nếu không tự làm được an toàn, nhờ người có kinh nghiệm hỗ trợ.
Sau bão có nên uống nước giếng ngay không?
Không nên. Giếng có thể bị nước mưa tràn bẩn, rác hoặc nước biển xâm nhập. Hãy dùng nước đóng bình hoặc nước đã đun sôi kỹ, chờ làm sạch và khử trùng giếng theo hướng dẫn của ngành y tế, nhất là khi nước có màu, mùi hoặc vị lạ.