Hòn Hải là một hòn đảo đá nhỏ, không có dân sinh sống thường xuyên, thuộc cụm đảo Phú Quý, nằm xa hơn đảo chính về phía biển khơi. Hòn Hải là một trong các điểm chuẩn của hệ thống đường cơ sở dùng để tính chiều rộng lãnh hải Việt Nam, theo Tuyên bố của Chính phủ năm 1982. Vì vậy dù nhỏ, hòn đá này có vị trí đặc biệt trong hồ sơ biển đảo quốc gia.
Bài này giải thích đường cơ sở là gì, vì sao các điểm chuẩn thường là những hòn đảo nhỏ ngoài cùng, và Phú Quý cùng Hòn Hải đứng ở đâu trong mạng lưới các vùng biển của Việt Nam. Phần sau nói về vai trò lịch sử của Phú Quý như một mốc trên tuyến hàng hải và một hậu cứ của nghề cá xa bờ.
Đường cơ sở là gì, nói cho người không học luật
Đường cơ sở là đường "gốc" mà từ đó một quốc gia ven biển đo ra các vùng biển của mình. Từ đường cơ sở đo ra 12 hải lý là lãnh hải, nơi quốc gia có chủ quyền như trên đất liền, chỉ phải tôn trọng quyền đi qua không gây hại của tàu nước ngoài. Tiếp theo là vùng tiếp giáp lãnh hải, rồi vùng đặc quyền kinh tế rộng 200 hải lý tính từ đường cơ sở, nơi quốc gia có quyền chủ quyền đối với tài nguyên. Phía trong đường cơ sở là nội thuỷ.
Các khoảng cách này được quy định trong Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển năm 1982, mà Việt Nam là thành viên, và được cụ thể hoá trong Luật Biển Việt Nam năm 2012. Điểm then chốt là: mọi vùng biển đều tính từ đường cơ sở, nên đường cơ sở đặt ở đâu quyết định vùng biển của quốc gia rộng tới đâu.
Với bờ biển thẳng, đường cơ sở thường là ngấn nước thuỷ triều thấp nhất dọc bờ. Với bờ biển khúc khuỷu hoặc có chuỗi đảo ven bờ, như phần lớn bờ biển Việt Nam, quốc gia được dùng phương pháp đường cơ sở thẳng: nối các điểm nhô ra ngoài cùng của bờ biển và các đảo ven bờ bằng những đoạn thẳng.
Tuyên bố năm 1982 và hệ thống điểm chuẩn
Ngày 12/11/1982, Chính phủ Việt Nam ra tuyên bố về đường cơ sở dùng để tính chiều rộng lãnh hải. Hệ thống đường cơ sở thẳng được xác định bằng các điểm chuẩn nằm trên những hòn đảo ngoài cùng, trải dài từ vùng biển Tây Nam, nơi có cụm đảo Thổ Chu, lên tới đảo Cồn Cỏ ngoài khơi Quảng Trị. Hòn Hải thuộc cụm đảo Phú Quý là một trong các điểm chuẩn đó.
Việc chọn Hòn Hải không phải vì hòn đá có giá trị kinh tế, mà vì vị trí: nó là một trong những điểm nhô ra ngoài cùng của chuỗi đảo ven bờ ở vùng biển Nam Trung Bộ. Một đoạn đường cơ sở nối qua Hòn Hải giúp vùng biển phía trong, gồm cả vùng nước quanh đảo Phú Quý, được tính là nội thuỷ, và lãnh hải được đo ra từ đó.
Đoạn đường cơ sở từ Cồn Cỏ trở ra phía Bắc, trong vịnh Bắc Bộ, được giải quyết theo cách khác, gắn với hiệp định phân định vịnh Bắc Bộ giữa Việt Nam và Trung Quốc ký năm 2000. Phần chi tiết toạ độ từng điểm chuẩn có trong văn bản tuyên bố và các tài liệu chính thức về biển đảo; người cần số liệu chính xác nên tra trực tiếp văn bản gốc.
Vì sao một hòn đá nhỏ lại quan trọng
Đảo ngoài cùng quyết định phạm vi. Đường cơ sở thẳng nối các điểm ngoài cùng. Nếu thiếu một điểm như Hòn Hải, đoạn đường cơ sở phải lùi vào gần bờ hơn, kéo theo lãnh hải và các vùng biển khác lùi theo. Một hòn đá vài chục mét vuông có thể ảnh hưởng tới hàng nghìn cây số vuông mặt biển.
Không cần có dân mới có giá trị làm điểm chuẩn. Theo luật biển quốc tế, đường cơ sở thẳng có thể nối qua các đảo nhỏ ven bờ, miễn là hệ thống đường cơ sở không đi chệch đáng kể khỏi hướng chung của bờ biển. Hòn Hải không có dân thường trú nhưng vẫn đóng vai trò điểm chuẩn.
Mốc phải được duy trì và bảo vệ. Vì là điểm chuẩn, việc quản lý, bảo vệ Hòn Hải có ý nghĩa lâu dài. Lực lượng chức năng và ngư dân Phú Quý đều quen thuộc với hòn đá này, và nó thường được nhắc trong các hoạt động tuyên truyền về chủ quyền biển đảo trên đảo.
Gắn Phú Quý với hồ sơ biển đảo quốc gia. Nhờ Hòn Hải, Phú Quý không chỉ là một đảo có dân đông mà còn là một mắt xích trong hệ thống pháp lý về biển của Việt Nam. Đây là một lý do khiến đảo được quan tâm về quốc phòng và được tổ chức thành đặc khu từ 2025.
Phú Quý trên tuyến hàng hải xưa
Từ trước khi có khái niệm đường cơ sở, Phú Quý đã có vị trí trên bản đồ biển nhờ vai trò làm mốc định hướng. Tàu buồm đi dọc bờ biển Đông Dương, từ vùng biển Quảng Nam xuống mũi Cà Mau hay ngược lại, cần những mốc nổi cao giữa biển để xác định vị trí. Đảo Phú Quý, với các đồi núi thấp và các hòn xung quanh, là một mốc như vậy, được ghi trên hải đồ phương Tây với tên Poulo Cecir de Mer.
Vùng biển quanh đảo cũng là nơi tàu thuyền gặp gió mùa đổi hướng, dòng chảy mạnh và các rạn ngầm. Hiểu biết của người đi biển về vùng nước này được tích luỹ qua nhiều thế hệ, cả trong sách chỉ dẫn hàng hải của người châu Âu lẫn trong kinh nghiệm truyền miệng của ngư dân Việt.
Ngày nay, ngọn hải đăng trên núi Cao Cát của đảo tiếp tục vai trò ấy, dẫn đường cho tàu thuyền qua lại trong vùng. Hải đăng cũng là một điểm tham quan quen thuộc với khách lên đảo, nơi nhìn bao quát được phần lớn hòn đảo và biển xung quanh.
Hậu cứ của nghề cá xa bờ
Vị trí giữa biển giúp Phú Quý trở thành chỗ dựa cho nghề cá xa bờ. Tàu cá của ngư dân đảo hoạt động ở nhiều ngư trường, có tàu đi xa tới vùng biển Trường Sa và các vùng khơi ở biển Đông. Cảng cá và khu neo trú trên đảo là nơi tàu tiếp nhiên liệu, nước đá, lương thực, bán sản phẩm và tránh trú khi có bão.
Với tàu cá từ đất liền, Phú Quý cũng là điểm dừng chân trên đường ra khơi hoặc trở về, nhất là khi thời tiết xấu cần vào trú gấp. Vai trò này gắn đảo với cả cộng đồng ngư dân vùng Nam Trung Bộ, không chỉ cư dân trên đảo.
Sự hiện diện thường xuyên của tàu cá trên các ngư trường xa cũng được coi là một hình thức khẳng định sự có mặt của Việt Nam trên biển. Nhiều chính sách hỗ trợ nghề cá xa bờ những năm qua đều nhấn mạnh hai mặt kinh tế và chủ quyền này. Chi tiết về đội tàu, sản lượng và hậu cần nghề cá thuộc chuyên mục nghề biển và kinh tế của trang.
Các vùng biển tính từ đường cơ sở
Bảng dưới tóm tắt các vùng biển theo Công ước Luật Biển 1982 và Luật Biển Việt Nam 2012, để bạn hình dung vì sao điểm chuẩn như Hòn Hải lại quan trọng:
| Vùng biển | Phạm vi | Quyền của quốc gia ven biển |
|---|---|---|
| Nội thuỷ | Phía trong đường cơ sở | Chủ quyền hoàn toàn như trên đất liền |
| Lãnh hải | 12 hải lý tính từ đường cơ sở | Chủ quyền, tàu nước ngoài có quyền đi qua không gây hại |
| Vùng tiếp giáp lãnh hải | Đến 24 hải lý tính từ đường cơ sở | Kiểm soát về hải quan, thuế, y tế, xuất nhập cảnh |
| Vùng đặc quyền kinh tế | Đến 200 hải lý tính từ đường cơ sở | Quyền chủ quyền với tài nguyên, quyền tài phán theo luật |
| Thềm lục địa | Đáy biển kéo dài tự nhiên, ít nhất 200 hải lý | Quyền chủ quyền thăm dò, khai thác tài nguyên đáy biển |
Mọi dòng trong bảng đều bắt đầu bằng "tính từ đường cơ sở". Đó là lý do mỗi điểm chuẩn, kể cả một hòn đá không người ở như Hòn Hải, đều được xác định toạ độ cẩn thận và ghi trong văn bản chính thức.
Ý nghĩa với người sống và làm việc trên đảo
Với ngư dân Phú Quý, kiến thức về các vùng biển không chỉ là lý thuyết. Biết mình đang ở lãnh hải hay vùng đặc quyền kinh tế, biết quy định về khai thác ở từng vùng, biết thiết bị giám sát hành trình phải hoạt động thế nào, là điều kiện để đi biển an toàn và đúng luật. Quy định chống khai thác bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định đã khiến những hiểu biết này càng cần thiết.
Với học sinh trên đảo, Hòn Hải và câu chuyện đường cơ sở là bài học địa lý, lịch sử gần gũi nhất: một hòn đá mà nhiều em có người thân từng đi qua lại là một phần của hồ sơ biển đảo quốc gia. Với người làm du lịch, đây là một câu chuyện có chiều sâu để giới thiệu với khách, miễn là kể đúng, không phóng đại.
Lưu ý: ra Hòn Hải không phải chuyến tham quan thông thường. Hòn đá nằm xa, sóng gió lớn, việc tiếp cận có thể bị hạn chế. Nếu có ý định đi, hãy hỏi chính quyền và lực lượng chức năng trên đảo về quy định hiện hành, và chỉ đi cùng tàu thuyền đủ điều kiện an toàn.
Phú Quý và câu chuyện chủ quyền: kể thế nào cho đúng
Chủ đề biển đảo dễ bị kể theo lối hô hào, nhiều cảm xúc mà ít thông tin. Với Phú Quý, có những điều kể được một cách chính xác và đủ sức nặng: Hòn Hải là điểm chuẩn đường cơ sở theo Tuyên bố năm 1982; đảo có cộng đồng dân cư sinh sống liên tục qua nhiều thế kỷ; ngư dân đảo hoạt động trên các ngư trường xa; đảo được tổ chức thành đặc khu từ 2025. Mỗi điều đều có văn bản hoặc thực tế kiểm chứng được.
Những điều nên tránh là phóng đại khoảng cách, diện tích vùng biển mà một điểm chuẩn "mang lại" bằng những con số không có nguồn, hoặc gán cho đảo những sự kiện lịch sử chưa được xác minh. Con số vùng biển tính được từ một điểm chuẩn cụ thể phụ thuộc vào cả hệ thống, không phải phép tính đơn giản.
Người làm giáo dục và truyền thông trên đảo có lợi thế lớn: học sinh, du khách có thể đứng trên núi Cao Cát nhìn về phía biển khơi, nghe giải thích về đường cơ sở bằng hình ảnh thật. Một bài giảng ngắn, chính xác, có bản đồ chính thức đi kèm, hiệu quả hơn nhiều so với khẩu hiệu.
Câu hỏi thường gặp
Hòn Hải ở đâu?
Hòn Hải là một hòn đảo đá nhỏ thuộc cụm đảo Phú Quý, nay thuộc đặc khu Phú Quý, tỉnh Lâm Đồng. Hòn nằm xa hơn đảo chính về phía biển khơi và không có dân sinh sống thường xuyên. Toạ độ chính xác có trong văn bản tuyên bố về đường cơ sở năm 1982.
Đường cơ sở dùng để làm gì?
Đường cơ sở là đường gốc để đo ra các vùng biển: lãnh hải 12 hải lý, vùng tiếp giáp lãnh hải đến 24 hải lý, vùng đặc quyền kinh tế đến 200 hải lý. Phía trong đường cơ sở là nội thuỷ. Vì vậy vị trí đường cơ sở quyết định phạm vi các vùng biển của quốc gia.
Hòn Hải không có dân thì có làm điểm chuẩn được không?
Được. Theo luật biển quốc tế, đường cơ sở thẳng có thể nối qua các đảo nhỏ ven bờ, không đòi hỏi đảo phải có dân, miễn là hệ thống đường cơ sở không đi chệch đáng kể khỏi hướng chung của bờ biển.
Đường cơ sở của Việt Nam được công bố khi nào?
Chính phủ Việt Nam ra tuyên bố về đường cơ sở dùng để tính chiều rộng lãnh hải ngày 12/11/1982. Hệ thống điểm chuẩn trải từ vùng biển Tây Nam, nơi có cụm đảo Thổ Chu, lên đến đảo Cồn Cỏ. Hòn Hải thuộc Phú Quý là một trong các điểm chuẩn đó.
Du khách có ra Hòn Hải được không?
Hòn Hải nằm xa, sóng gió lớn và việc tiếp cận có thể bị hạn chế. Đây không phải điểm tham quan thông thường. Nếu muốn đi, hãy hỏi chính quyền đặc khu và lực lượng chức năng về quy định hiện hành, và chỉ đi cùng tàu thuyền đủ điều kiện an toàn.
Phú Quý có liên quan gì tới quần đảo Trường Sa?
Về hành chính, Phú Quý và Trường Sa là hai đặc khu khác nhau thuộc hai tỉnh khác nhau. Về nghề cá, nhiều tàu cá Phú Quý hoạt động ở các ngư trường xa, có tàu đi tới vùng biển Trường Sa, và đảo là nơi hậu cần, neo trú cho tàu cá xa bờ.