Lễ cầu ngư là lễ hội lớn nhất trong năm của các vạn chài trên đảo Phú Quý, tổ chức tại lăng thờ cá Ông của từng vạn để tạ ơn Ông, cầu biển yên, cá nhiều, người đi biển bình an. Lễ gồm phần lễ trang nghiêm (nghinh Ông ngoài biển, tế lễ trong lăng, hát bả trạo) và phần hội với các trò chơi, văn nghệ dân gian; mỗi vạn có ngày lễ riêng theo âm lịch.
Vì đảo có nhiều vạn, mỗi vạn có lệ riêng, nên không có một ngày cầu ngư chung cho cả Phú Quý. Người muốn dự lễ cần biết vạn nào tổ chức vào lúc nào, nên đến đâu, và cư xử thế nào trong một nghi lễ mà cộng đồng coi là thiêng liêng nhất năm. Bài này mô tả trình tự một lễ cầu ngư điển hình, ý nghĩa từng phần và những điều nên biết khi bạn là khách.
Cầu ngư là cầu gì và vì sao lễ quan trọng với người đảo
Hai chữ "cầu ngư" nói thẳng mục đích: cầu cho nghề cá được mùa. Nhưng với ngư dân Phú Quý, lễ không chỉ để xin cá. Đó là dịp tạ ơn cá Ông, vị thần được tin là che chở ghe thuyền, là dịp tưởng nhớ những người đã mất trên biển, và là dịp cả vạn ngồi lại với nhau sau một năm mỗi người một chuyến biển. Trên một hòn đảo mà mọi gia đình đều có người làm nghề biển hoặc sống nhờ nghề biển, lễ cầu ngư gần như là Tết thứ hai.
Lễ thường gắn với ngày giỗ Ông của vạn, tức ngày tưởng niệm lần Ông lụy được an táng đầu tiên hoặc quan trọng nhất của vạn, hoặc được chọn vào thời điểm trước mùa đánh bắt chính. Vì vậy ngày lễ khác nhau giữa các vạn, có vạn tổ chức đầu năm âm lịch, có vạn vào giữa năm. Thông tin chính xác cho từng năm do ban tổ chức của vạn quyết định, và cách chắc nhất là hỏi người dân ở vùng đó.
Một điều cần hiểu: lễ cầu ngư thuộc về cộng đồng ngư dân. Chính quyền và ngành văn hoá có thể hỗ trợ, có năm tổ chức quy mô lớn hơn để giới thiệu với du khách, nhưng nội dung nghi lễ vẫn do các bậc cao niên của vạn chủ trì theo lệ cũ.
Trình tự một lễ cầu ngư điển hình
Mỗi vạn có lệ riêng, thứ tự và tên gọi các nghi thức có thể khác. Dưới đây là khung chung thường gặp ở các lễ cầu ngư Nam Trung Bộ và ở Phú Quý, kéo dài từ một đến vài ngày:
- Chuẩn bị: vạn họp phân công việc, quét dọn và trang trí lăng, chuẩn bị lễ vật, tập dượt đội hát bả trạo, trang trí ghe nghinh.
- Lễ cáo yết (túc yết): các bậc cao niên dâng hương, báo với Ông và các vị thần về việc tổ chức lễ.
- Lễ nghinh Ông: đoàn ghe trang trí cờ hoa ra khơi, làm lễ trên biển để rước linh Ông về lăng. Đây thường là phần đẹp mắt nhất, ngư dân và người xem đứng kín bờ.
- Lễ tế chính (chánh tế): tế lễ theo nghi thức cổ trong lăng, có chủ tế, bồi tế, người xướng lễ, đọc văn tế; diễn ra trang nghiêm, thường vào ban đêm hoặc rạng sáng.
- Hát bả trạo: đội hát diễn cảnh chèo ghe đưa linh Ông, ca ngợi công đức Ông và nhắc nhở tình nghĩa bạn ghe.
- Phần hội: các trò chơi dân gian, thi đấu thể thao, văn nghệ; có năm có hát bội (tuồng) hoặc chương trình văn nghệ của địa phương.
- Lễ tạ: kết thúc lễ, tạ ơn Ông, thu dọn, vạn tổng kết đóng góp và chi phí.
Trình tự này cho thấy lễ cầu ngư là sự kết hợp giữa nghi thức trang nghiêm và sinh hoạt cộng đồng vui tươi. Người xem chỉ thấy phần nghinh Ông và phần hội, nhưng phần quan trọng nhất với ngư dân lại là lễ tế chính, thường diễn ra khuya và ít người ngoài chứng kiến.
Lễ nghinh Ông ngoài biển: khoảnh khắc đẹp nhất
Lễ nghinh Ông là phần thu hút đông người nhất. Từ sáng sớm, ghe thuyền của vạn tập trung tại bến, được trang trí rực rỡ. Chiếc ghe chính chở ban tế lễ, bàn thờ và kiệu Ông dẫn đầu, các ghe khác theo sau thành đoàn dài. Đoàn ra một khoảng biển nhất định, làm lễ trên biển rồi quay về. Trên bờ, người dân, trẻ em, người già đứng chờ đoàn ghe về rồi theo kiệu rước vào lăng.
Với người chụp ảnh, đây là khoảnh khắc đẹp, nhưng cũng là lúc dễ mắc lỗi. Không nên chen lên ghe khi không được mời, không dùng flycam bay sát đoàn ghe nếu chưa hỏi ban tổ chức, và không đứng chắn đường rước kiệu. Ở một số lễ, người ngoài có thể được mời lên các ghe theo đoàn; nếu được mời, hãy nghe theo hướng dẫn của chủ ghe, mặc áo phao nếu có, và không đứng ở mũi ghe, vị trí thường dành cho người làm lễ.
Thời tiết quyết định nhiều thứ: nếu biển động, ban tổ chức có thể rút ngắn hoặc làm lễ nghinh ngay gần bờ. Đây là quyết định vì an toàn, khách đến dự nên hiểu và không đòi hỏi.
Lễ tế chính trong lăng: phần ít người thấy
Lễ tế chính thường diễn ra trong lăng vào ban đêm hoặc lúc gần sáng, theo nghi thức cổ truyền của làng xã người Việt. Chủ tế là người cao niên có uy tín trong vạn, mặc áo thụng, đội khăn đóng. Có người xướng lễ điều khiển trình tự, có các bồi tế và người dâng lễ vật. Văn tế được đọc bằng giọng trầm, ca ngợi công đức Ông và cầu mong cho vạn bình an.
Lễ vật thường gồm hương, đèn, hoa, trái cây, xôi, thịt và các món theo lệ của vạn. Âm nhạc lễ do đội nhạc cổ truyền với trống, kèn, chiêng đảm nhận. Không khí lễ trang nghiêm, người tham dự đứng hoặc quỳ theo hiệu lệnh xướng lễ.
Nếu bạn muốn chứng kiến lễ tế, hãy xin phép ban tổ chức và chấp nhận đứng ở phía sau, không chụp ảnh có đèn flash, không nói chuyện, tắt chuông điện thoại. Đây là phần mà ngư dân coi trọng nhất, và được chứng kiến là một sự tin tưởng mà cộng đồng dành cho bạn. Một số vạn giữ lệ chỉ cho người trong vạn tham dự phần này; khi đó, hãy tôn trọng.
Phần hội: những hoạt động thường có
Sau các nghi thức trang nghiêm, phần hội là lúc cả làng vui chơi. Các hoạt động thay đổi theo vạn và theo năm, nhưng thường có những nhóm sau:
| Hoạt động | Nét chính | Ai tham gia |
|---|---|---|
| Đua thuyền, đua ghe | Các đội chèo thi đấu trên mặt nước gần bờ | Thanh niên các xóm, các vạn |
| Trò chơi dân gian | Kéo co, đập niêu, bắt vịt dưới nước, đi cà kheo | Cả người lớn và trẻ em |
| Hát bả trạo | Diễn xướng gắn với lễ, có khi diễn lại cho khán giả | Đội hát của vạn |
| Hát bội (tuồng) | Một số lễ mời đoàn hát bội diễn phục vụ Ông và bà con | Đoàn nghệ thuật, nghệ nhân |
| Văn nghệ quần chúng | Ca múa, hô bài chòi ở một số nơi | Thanh niên, hội đoàn |
| Ăn uống chung | Cỗ do vạn chuẩn bị, mời bà con | Ngư dân trong vạn, khách được mời |
Phần hội là nơi khách dễ tham gia nhất. Nếu được mời ngồi ăn cỗ, nhận lời là phép lịch sự, và nếu muốn đáp lễ, có thể góp một ít vào hòm công đức của lăng. Đừng mang theo đồ uống có cồn của mình vào khu vực lễ, và nếu được mời uống, uống có chừng mực.
Khách dự lễ cầu ngư: nên và không nên
Nên hỏi trước ngày lễ. Hỏi người dân, chỗ lưu trú hoặc người quen trên đảo về ngày tổ chức của vạn bạn muốn đến. Ngày lễ theo âm lịch và có thể điều chỉnh theo quyết định của vạn.
Nên ăn mặc kín đáo. Quần dài, áo có tay khi vào lăng. Đồ tắm biển chỉ dùng ở bãi tắm, không mặc vào khu vực lễ.
Không chen vào đoàn rước. Đoàn rước kiệu, đoàn hát bả trạo có đội hình riêng. Đứng hai bên đường, nhường lối, không chạy qua giữa đoàn.
Không bay flycam khi chưa hỏi. Tiếng ồn và sự hiện diện của thiết bị bay sát đoàn ghe làm phiền người làm lễ. Hỏi ban tổ chức trước, giữ khoảng cách an toàn và tuân thủ quy định về bay thiết bị trên đảo.
Giữ vệ sinh chung. Lễ đông người, rác dễ tràn ra bãi biển. Mang rác của mình đi, không vứt xuống biển.
Lễ cầu ngư và du lịch: giữ được cái riêng
Cùng với sự phát triển du lịch, lễ cầu ngư ở Phú Quý ngày càng được nhiều người ngoài biết đến. Đây vừa là cơ hội vừa là thách thức. Cơ hội vì lễ hội giúp giới thiệu văn hoá đảo, tạo thêm thu nhập cho dịch vụ lưu trú, ăn uống. Thách thức vì nếu khách đến quá đông mà không hiểu, nghi lễ dễ bị biến thành màn trình diễn và cộng đồng có thể thấy mình mất đi không gian thiêng của chính mình.
Nhiều nơi ở miền Trung đã học được một cách làm: tách bạch phần lễ thuộc về cộng đồng với phần hội mở cho khách. Phần lễ giữ nguyên theo lệ, người ngoài chỉ được chứng kiến khi được mời; phần hội thì đón khách rộng rãi. Với người làm du lịch trên đảo, giới thiệu lễ cầu ngư theo cách này là tôn trọng cả hai phía.
Còn với bạn, người đến dự, điều tốt nhất có thể làm là đến như một người khách được mời vào nhà người khác dịp giỗ chạp: quan sát, hỏi han, góp một phần nhỏ, và ra về để lại thiện cảm.
Một năm của vạn xoay quanh lễ cầu ngư
Với người ngoài, lễ cầu ngư là vài ngày hội. Với ngư dân, nó là mốc chia năm. Nhiều chủ tàu tính lịch sửa chữa ghe, thay lưới, tuyển bạn ghe sao cho kịp trước hoặc sau lễ. Những gia đình có người đi làm xa thường sắp xếp về đúng dịp, vì đây là lúc gặp được đông đủ họ hàng, bạn ghe cũ. Khoản đóng góp cho lễ được các chủ tàu chuẩn bị từ những chuyến biển trước đó, như một khoản để dành có chủ đích.
Sau lễ, vạn thường tổng kết việc thu chi và công khai cho các thành viên. Những khoản dư được dùng cho việc tu bổ lăng, giúp gia đình ngư dân gặp nạn hoặc chuẩn bị cho lễ năm sau. Cách vận hành này giải thích vì sao vạn vẫn có sức sống: nó không chỉ là một tổ chức nghi lễ mà còn là một quỹ tương trợ của cộng đồng nghề biển, dù không ai gọi nó bằng cái tên hiện đại ấy.
Câu hỏi thường gặp
Lễ cầu ngư ở Phú Quý diễn ra vào tháng mấy?
Mỗi vạn có ngày lễ riêng theo âm lịch, thường gắn với ngày giỗ Ông hoặc trước mùa đánh bắt chính, nên không có một ngày chung cho cả đảo. Ngày cụ thể từng năm do ban tổ chức vạn quyết định; cách chắc nhất là hỏi người dân hoặc chỗ lưu trú trước chuyến đi.
Khách du lịch có được tham gia lễ cầu ngư không?
Khách có thể xem phần nghinh Ông, phần hội và nhiều hoạt động công cộng. Phần tế chính trong lăng có nơi chỉ dành cho người trong vạn hoặc người được mời. Hỏi trước, ăn mặc kín đáo và giữ trật tự là đủ để được đón tiếp tốt.
Đi dự lễ cầu ngư cần lưu ý gì về tàu ra đảo?
Dịp lễ có thể đông khách hơn bình thường, và lịch tàu luôn phụ thuộc thời tiết. Nên kiểm tra thông báo của bến tàu và hãng tàu trước ngày đi, chuẩn bị phương án dự phòng nếu tàu tạm dừng vì sóng gió.
Hát bả trạo trong lễ cầu ngư là gì?
Đó là loại hình diễn xướng dân gian của ngư dân miền Trung, mô phỏng cảnh chèo ghe đưa linh Ông, có các vai tổng mũi, tổng khoang, tổng lái và các trạo phu cầm mái chèo. Lời hát ca ngợi công đức Ông và nhắc tình nghĩa bạn ghe.
Có nên công đức khi dự lễ cầu ngư không?
Không bắt buộc, nhưng công đức tuỳ tâm vào hòm của lăng là cách đáp lễ được cộng đồng trân trọng, nhất là khi bạn được mời ăn cỗ hoặc được ưu tiên chỗ xem. Kinh phí lễ chủ yếu do ngư dân trong vạn đóng góp.