Lịch sử khai phá đảo Phú Quý: người Việt ra đảo, dòng họ tiền hiền và làng biển

Người Việt ra khai phá đảo Phú Quý trong quá trình mở đất về phương Nam của các chúa Nguyễn, khoảng từ cuối thế kỷ XVII sang thế kỷ XVIII, sau khi vùng Phan Rí, Phan Thiết đã có cư dân Việt. Nhóm khai phá đầu tiên theo lời kể và gia phả nhiều dòng họ là ngư dân từ các vùng biển miền Trung, nhất là quanh Quảng Ngãi, Bình Định; trước đó trên đảo đã có dấu vết của người Chăm.

Lịch sử khai phá Phú Quý không có một mốc ngày tháng duy nhất như việc lập một thành trì. Nó là quá trình nhiều thế hệ: thuyền buồm ra đánh cá theo mùa, rồi dựng lều, rồi ở lại, rồi lập làng, dựng đình, lập vạn. Bài này tách bạch những gì khẳng định được với những gì chỉ là truyền khẩu, để người đọc dùng đúng mức.

Trước người Việt: đảo trong không gian Chăm Pa

Vùng biển từ Phan Rang đến Phan Thiết từng thuộc tiểu quốc Panduranga của Chăm Pa. Người Chăm là cư dân giỏi đi biển, buôn bán dọc bờ và ra các đảo gần. Trên Phú Quý còn những dấu tích mang dáng dấp văn hoá Chăm, nổi bật là truyền thuyết về một nàng công chúa Chăm bị đày ra đảo và ngôi tháp Bà ở khu Vạn An Thạnh. Những dấu tích này cho thấy đảo đã có người qua lại, thờ phụng, thậm chí sinh sống trước khi người Việt đến.

Tuy vậy, quy mô cư trú của người Chăm trên đảo, họ ở bao lâu, sống bằng gì, vì sao không còn cộng đồng Chăm trên đảo hôm nay, là những câu hỏi tư liệu phổ thông chưa trả lời rõ. Khảo cổ học trên các đảo nhỏ ven bờ Việt Nam nói chung còn ít, và Phú Quý không phải ngoại lệ.

Điều chắc chắn hơn là lớp văn hoá Chăm không biến mất mà được người Việt tiếp nhận, thờ cúng tiếp. Hiện tượng này gặp ở nhiều vùng ven biển Nam Trung Bộ: người Việt đến sau thờ các vị nữ thần, tháp miếu của người Chăm, gọi chung là thờ Bà, kết hợp với tín ngưỡng của mình. Chuyên mục này có bài riêng về dấu ấn Chăm trên đảo.

Người Việt ra đảo: từ đâu và vì sao

Khi các chúa Nguyễn mở rộng lãnh thổ về phía nam, cư dân Việt từ Thuận Quảng theo đường biển và đường bộ vào lập nghiệp ở vùng Phan Rí, Phan Thiết. Với người làm nghề biển, đảo xa bờ là ngư trường giàu cá, có chỗ neo trú, có nước ngọt trên đảo. Những chuyến đi biển theo mùa dần biến thành định cư khi có người chọn ở lại.

Theo lời kể và gia phả của nhiều dòng họ trên đảo được giới thiệu trong các bài viết địa phương, nhóm tiền hiền phần nhiều có gốc từ các vùng biển miền Trung, thường được nhắc là quanh Quảng Ngãi và Bình Định, có nhóm đi qua các cửa biển Ninh Thuận, Bình Thuận rồi mới ra đảo. Giọng nói của người Phú Quý hôm nay được nhiều người nhận xét là gần với giọng vùng Quảng Ngãi, Bình Định hơn là giọng Phan Thiết, cũng là một chỉ dấu ủng hộ lời kể đó.

Không nên hình dung một cuộc di dân có tổ chức theo lệnh triều đình với hàng nghìn người. Phần nhiều là từng nhóm nhỏ, vài gia đình, vài chiếc thuyền, đến trong khoảng thời gian dài. Vì vậy các dòng họ trên đảo có thời điểm ra đảo khác nhau, và việc tranh luận "ai đến đầu tiên" thường chỉ có nghĩa trong phạm vi từng làng.

Tiền hiền, hậu hiền và cách người đảo ghi nhớ người mở đất

Tiền hiền là ai. Trong làng Việt, tiền hiền là những người có công đầu khai khẩn, lập làng; hậu hiền là những người đến sau có công mở mang, xây dựng. Trên Phú Quý, như nhiều làng ven biển miền Trung, tiền hiền được thờ trong đình làng và nhắc tên trong các kỳ cúng tế.

Gia phả là nguồn chính. Phần lớn hiểu biết về các đời khai phá đến từ gia phả dòng họ và văn tế, bài vị trong đình. Đây là nguồn quý nhưng không phải lúc nào cũng có năm tháng chính xác, vì nhiều gia phả được chép lại hoặc lập lại sau những lần thất lạc.

Truyền khẩu bổ sung chỗ trống. Những câu chuyện về chuyến thuyền đầu tiên, giếng nước đầu tiên, nơi dựng lều đầu tiên được các thế hệ kể lại. Chúng giữ được tinh thần thời mở đất, nhưng khi trích dẫn cần ghi rõ là lời kể.

Đình làng là nơi gom trí nhớ. Mỗi làng cũ trên đảo có đình, có lăng Ông, có miếu. Bài vị, sắc phong nếu còn, câu đối, ngày cúng là những mảnh ghép giúp người sau dựng lại tiến trình lập làng. Ai muốn tìm hiểu kỹ một làng cụ thể nên bắt đầu từ ban quý tế của đình và các cụ cao niên.

Lập làng, lập vạn: tổ chức xã hội trên đảo nhỏ

Cư dân ra đảo nhanh chóng tổ chức theo hai mô hình song song quen thuộc ở ven biển miền Trung: làng và vạn. Làng là đơn vị hành chính, cư trú, có đình, có hương chức lo việc chung. Vạn là tổ chức nghề nghiệp của những người làm nghề biển, gắn với lăng thờ cá Ông và các lệ cúng cầu ngư. Một người vừa là dân làng, vừa thuộc về một vạn.

Trên đảo nhỏ, hai mô hình này đan vào nhau chặt hơn đất liền, vì hầu như ai cũng sống nhờ biển. Lăng Ông vạn An Thạnh với bộ xương cá Ông lớn là một trong những di tích tiêu biểu của lớp tổ chức này, đến nay vẫn là nơi người đảo hội tụ trong các dịp lễ.

Đất trên đảo hẹp, cát nhiều, nên làng thường bám theo các vùng có nước ngọt và các bãi thuyền neo đậu thuận gió. Sự phân bố các làng cũ, rồi về sau là ba xã Tam Thanh, Long Hải, Ngũ Phụng, phản ánh đúng logic đó: mỗi cụm dân cư gắn với một vùng bãi, một vũng neo và một mạch nước.

Sống trên đảo thời khai phá: nước, nhà, ruộng và biển

Thách thức lớn nhất của người khai phá là nước ngọt. Đảo nhỏ không có sông, người ta đào giếng ở những chỗ có mạch, hứng nước mưa, giữ giếng như giữ của. Những giếng cổ trong làng thường gắn với câu chuyện về người tìm ra mạch nước, và được bảo vệ bằng lệ làng.

Nhà cửa dùng vật liệu tại chỗ. Ngôi nhà truyền thống của người đảo được xây bằng đá san hô hoặc đá ong biển, mái thấp, tường dày để chống gió bão; một số nhà cổ kiểu này vẫn còn rải rác trên đảo, là chứng tích sống của lối thích nghi với môi trường biển. Ngày nay việc khai thác san hô làm vật liệu bị cấm để bảo vệ rạn, nên những ngôi nhà cũ càng đáng được giữ gìn.

Trên đất cát, người đảo trồng các loại cây chịu hạn như đậu phộng, khoai, bắp, rau màu theo mùa mưa, kết hợp đánh bắt ven bờ và xa bờ. Thuyền buồm đưa cá khô, nước mắm, sản vật vào đất liền và mang về gạo, vải, đồ sắt. Chuyến đi một chiều có khi mất cả ngày đêm, phụ thuộc gió, nên đảo phải tự túc phần lớn nhu cầu.

Khung thời gian khai phá: điều chắc và điều cần kiểm

Bảng dưới không đưa năm cụ thể vì các nguồn không thống nhất; nó giúp bạn đặt các câu chuyện vào đúng giai đoạn và biết mức độ tin cậy:

Nếu bạn viết về một dòng họ hay một làng cụ thể, hãy ghi rõ "theo gia phả họ …" hoặc "theo lời kể của các bậc cao niên" cạnh mỗi mốc năm. Cách ghi ấy vừa tôn trọng nguồn, vừa không biến truyền khẩu thành sử liệu.

Dấu vết khai phá còn thấy được trên đảo hôm nay

Người đến Phú Quý có thể đọc lịch sử khai phá qua những thứ còn hiện hữu: các đình làng với bài vị tiền hiền, lăng Ông của các vạn, những giếng cổ, những ngôi nhà đá san hô thấp mái và nghĩa địa cũ với các mộ đá. Mỗi thứ là một mảnh của câu chuyện ra đảo.

Khi tham quan đình, lăng, nên đi cùng người địa phương hoặc hỏi trước ban quản lý, ăn mặc kín đáo, không tự ý chụp bài vị hay sắc phong nếu chưa được phép. Đó là nơi thờ cúng của cộng đồng, không chỉ là điểm tham quan.

Với người sống trên đảo, việc ghi lại lời kể của các cụ, chụp và lưu giữ gia phả, văn tế là cách giữ lịch sử khai phá không bị mất theo thời gian. Nhiều câu chuyện hiện chỉ còn trong trí nhớ của một vài người cao tuổi, và mỗi năm trôi qua là một phần ký ức có thể không còn.

Vì sao lịch sử khai phá Phú Quý quan trọng với người đảo hôm nay

Hiểu quá trình khai phá giúp lý giải nhiều nét của đời sống đảo hiện nay. Tục thờ cá Ông và các lễ cầu ngư bắt nguồn từ tổ chức vạn của những người mở đất làm nghề biển. Giọng nói, món ăn, cách làm nhà của người đảo mang dấu vết quê gốc miền Trung. Tinh thần tự lực, đùm bọc nhau giữa biển là kết quả của nhiều thế hệ phải tự lo nước ngọt, lương thực khi tàu thuyền không vào được.

Với người làm du lịch và giáo dục trên đảo, câu chuyện khai phá là chất liệu giới thiệu Phú Quý sâu hơn những bức ảnh biển xanh. Một tour đi bộ qua đình, lăng, giếng cổ, nhà đá san hô, kể bằng lời người địa phương, cho khách hiểu vì sao hòn đảo này có dáng vẻ như hôm nay. Điều kiện là kể đúng: nói rõ chỗ nào là sử liệu, chỗ nào là truyền thuyết.

Với thế hệ trẻ lớn lên trên đảo rồi vào đất liền học tập, làm việc, biết mình từ đâu đến, ông bà đã vượt biển thế nào để lập làng, là một phần của bản sắc. Nhiều dòng họ đã tổ chức ghi chép, số hoá gia phả và mời con cháu ở xa về dự giỗ tổ, cách làm đáng nhân rộng.

Câu hỏi thường gặp

Người Phú Quý gốc ở đâu?

Theo gia phả và lời kể của nhiều dòng họ, phần lớn người khai phá Phú Quý có gốc từ các vùng biển miền Trung, thường được nhắc là quanh Quảng Ngãi và Bình Định, có nhóm qua các cửa biển Ninh Thuận, Bình Thuận rồi ra đảo. Giọng nói người đảo gần giọng Quảng Ngãi, Bình Định cũng ủng hộ điều này.

Người Việt ra Phú Quý từ năm nào?

Không có một năm duy nhất. Các nguồn thường đặt quá trình khai phá vào khoảng cuối thế kỷ XVII sang thế kỷ XVIII, trong thời các chúa Nguyễn mở đất phương Nam. Mỗi dòng họ có mốc ra đảo khác nhau, nên các năm cụ thể cần ghi kèm nguồn gia phả.

Trước người Việt, trên đảo có ai sinh sống?

Đảo nằm trong không gian văn hoá Chăm Pa và còn dấu tích như truyền thuyết công chúa Chăm và tháp Bà. Điều đó cho thấy người Chăm đã qua lại, thờ phụng trên đảo. Quy mô và thời gian cư trú cụ thể thì tư liệu phổ thông chưa làm rõ.

Nhà đá san hô trên đảo có từ khi nào?

Đây là kiểu nhà truyền thống của cư dân đảo, dùng vật liệu tại chỗ để chống gió bão, xuất hiện từ các thế hệ định cư trước. Niên đại từng ngôi nhà khác nhau. Hiện nay khai thác san hô làm vật liệu bị cấm để bảo vệ rạn, nên các nhà cổ còn lại càng có giá trị lưu giữ.

Muốn tìm hiểu lịch sử một làng trên đảo thì bắt đầu từ đâu?

Nên bắt đầu từ đình làng và lăng Ông của làng đó: hỏi ban quý tế, xem bài vị, câu đối, ngày cúng, rồi tìm gặp các cụ cao niên và các dòng họ còn giữ gia phả. Khi ghi lại, nhớ ghi rõ nguồn của từng chi tiết để người sau kiểm được.

Tiền hiền và hậu hiền khác nhau thế nào?

Tiền hiền là những người có công đầu khai khẩn, lập làng; hậu hiền là những người đến sau có công mở mang, xây dựng làng. Cả hai thường được thờ ở đình và nhắc tên trong các kỳ cúng tế, như cách cộng đồng ghi ơn người mở đất.