Sau 1975, Phú Quý chuyển từ một hòn đảo gần như tự cung tự cấp, đèn dầu, giếng đào và ghe buồm, thành một huyện đảo có điện lưới riêng chạy bằng diesel kết hợp điện gió, có cảng, có tàu cao tốc nối với Phan Thiết, có sóng di động và internet. Những đổi thay này diễn ra dần qua nhiều thập niên và thay đổi căn bản cách người đảo sống, làm ăn.
Bài này kể lại tiến trình ấy theo từng mảng: điện, nước, đi lại, liên lạc, y tế, giáo dục và du lịch. Những mốc năm cụ thể chỉ nêu khi được công nhận rộng rãi; phần còn lại mô tả theo giai đoạn, vì nhiều thay đổi diễn ra từng bước chứ không có một ngày khánh thành duy nhất.
Những năm đầu sau 1975: một hòn đảo xa
Theo lời kể của nhiều người cao tuổi trên đảo, những năm đầu sau 1975 đời sống Phú Quý còn rất khó khăn. Điện gần như chưa có cho sinh hoạt, đêm thắp đèn dầu. Nước ngọt trông vào giếng đào và nước mưa. Đi lại với đất liền bằng ghe, thuyền gỗ, mỗi chuyến kéo dài nhiều giờ, có khi cả đêm, và hoàn toàn phụ thuộc thời tiết.
Trong bối cảnh cả nước khó khăn, đảo phải tự lo phần lớn nhu cầu. Người dân đánh bắt ven bờ, trồng đậu phộng, khoai, bắp trên đất cát, trao đổi với đất liền qua những chuyến ghe không đều. Mùa gió chướng, có khi nhiều tuần liền không có ghe vào ra, hàng hoá thiết yếu khan hiếm.
Giai đoạn này cũng là lúc Phú Quý được tổ chức thành đơn vị cấp huyện với bộ máy riêng, thuộc tỉnh Thuận Hải. Việc có một chính quyền cấp huyện ngay trên đảo là nền tảng cho các công trình hạ tầng về sau, vì nhiều quyết định có thể được đưa ra tại chỗ thay vì chờ đất liền.
Điện: từ đèn dầu đến điện gió
Điện trên Phú Quý đi qua nhiều giai đoạn. Ban đầu là máy phát nhỏ phục vụ cơ quan và một số khu vực, sau đó là nhà máy điện diesel cung cấp điện cho toàn đảo, ban đầu chưa đủ 24 giờ mỗi ngày. Điện diesel đắt vì nhiên liệu phải chở từ đất liền ra, và nguồn cung phụ thuộc vào những chuyến tàu chở dầu.
Đầu thập niên 2010, đảo có nhà máy điện gió vận hành kết hợp với điện diesel, một trong những dự án điện gió sớm ở Việt Nam và là mô hình lưới điện độc lập kết hợp gió và diesel trên đảo được nhắc tới nhiều. Những tua bin gió trắng trên đồi trở thành hình ảnh nhận diện của Phú Quý, xuất hiện trong hầu hết ảnh chụp toàn cảnh đảo.
Đảo chưa nối lưới điện quốc gia bằng cáp ngầm, theo những gì được công bố tới thời điểm viết; việc này đã được bàn đến nhưng quy mô đầu tư lớn. Vì vậy điện trên đảo vẫn là hệ thống độc lập, và việc tiết kiệm điện, đầu tư thêm nguồn năng lượng tái tạo luôn là chủ đề được quan tâm. Chi tiết về điện gió như một ngành kinh tế thuộc chuyên mục nghề biển và kinh tế.
Nước ngọt: bài toán muôn thuở
Đảo nhỏ không có sông, nước ngọt luôn là bài toán lớn nhất. Từ giếng đào và bể chứa nước mưa của từng gia đình, đảo dần có các công trình cấp nước tập trung, khai thác nước ngầm và xử lý để cấp cho khu dân cư. Tuy vậy, việc khai thác nước ngầm quá mức ở đảo nhỏ có nguy cơ nhiễm mặn, nên phải được quản lý chặt.
Người đảo đến nay vẫn giữ thói quen tiết kiệm nước và trữ nước mưa, nhất là vào mùa khô. Nhiều nhà còn giữ bể chứa nước mưa lớn như một nguồn dự phòng. Với khách du lịch và người mới đến làm việc, dùng nước tiết kiệm là một cách tôn trọng cộng đồng đảo.
Sự phát triển du lịch những năm gần đây làm nhu cầu nước tăng vào mùa cao điểm, đặt thêm áp lực lên nguồn nước vốn hạn chế. Đây là một trong những lý do việc phát triển du lịch trên đảo cần tính tới sức chứa của hạ tầng, không chỉ số phòng nghỉ.
Đi lại: từ ghe buồm đến tàu cao tốc
Đổi thay dễ cảm nhận nhất với người đảo là đi lại. Từ ghe buồm, thuyền gỗ mất nhiều giờ, đảo dần có tàu chở khách lớn hơn, rồi tàu cao tốc rút thời gian hành trình xuống còn vài giờ khi biển êm. Tàu cao tốc mở ra khả năng đi về trong thời gian ngắn, giúp du lịch phát triển và người đảo vào đất liền làm việc, chữa bệnh thuận tiện hơn.
Cảng trên đảo cũng được nâng cấp qua nhiều giai đoạn, phục vụ cả tàu khách, tàu hàng và tàu cá. Khu neo trú tránh bão cho tàu cá là công trình quan trọng với một đảo có đội tàu lớn như Phú Quý. Phía đất liền, tàu xuất phát từ Phan Thiết.
Tuy vậy, thời tiết vẫn là yếu tố quyết định. Mùa gió chướng, biển động, các chuyến tàu có thể tạm dừng nhiều ngày. Người đảo và khách đều phải tính tới khả năng này khi lên kế hoạch. Thông tin lịch tàu, hãng tàu, cách đặt vé thuộc chuyên mục đi lại và tàu thuyền của trang; ở đây chỉ nhắc rằng nên kiểm thông báo của bến tàu trước mỗi chuyến.
Liên lạc, y tế, giáo dục: khoảng cách được thu hẹp
Liên lạc với đất liền từ chỗ chỉ qua điện đài, thư từ gửi theo tàu, đã chuyển sang điện thoại cố định, rồi sóng di động và internet. Với người đảo, nhất là gia đình có người đi biển xa hay con cái học ở đất liền, việc gọi điện, gọi video được hằng ngày là thay đổi rất lớn. Ngư dân trên tàu cũng có thêm thiết bị liên lạc, giám sát hành trình, giúp an toàn hơn khi gặp sự cố.
Về y tế, đảo có cơ sở y tế tuyến huyện trước đây, nay là của đặc khu, cùng các trạm y tế ở các vùng dân cư. Các ca bệnh nặng vẫn cần chuyển vào đất liền, có khi phải phối hợp với lực lượng chức năng khi biển động. Khoảng cách địa lý vẫn là thách thức, nhưng điều kiện đã cải thiện nhiều so với những năm đầu.
Về giáo dục, đảo có hệ thống trường từ mầm non đến trung học phổ thông, giúp học sinh không phải vào đất liền từ sớm. Nhiều thế hệ học sinh Phú Quý sau đó vào đất liền học đại học, một số quay về làm việc trên đảo. Tên trường, số trường cụ thể nên tra theo thông tin của ngành giáo dục địa phương.
Đổi thay theo từng mảng: trước và nay
Bảng dưới tóm tắt các thay đổi theo giai đoạn, không đưa năm cụ thể khi các nguồn chưa thống nhất:
| Mảng | Những năm đầu sau 1975 | Hiện nay (khoảng giữa thập niên 2020) |
|---|---|---|
| Điện | Đèn dầu, máy phát nhỏ | Lưới điện độc lập trên đảo, diesel kết hợp điện gió |
| Nước ngọt | Giếng đào, nước mưa | Có cấp nước tập trung, vẫn trữ nước mưa dự phòng |
| Đi lại | Ghe, thuyền gỗ, nhiều giờ | Tàu cao tốc và tàu khách từ Phan Thiết, vài giờ khi biển êm |
| Liên lạc | Điện đài, thư theo tàu | Sóng di động, internet |
| Y tế | Rất hạn chế | Cơ sở y tế đặc khu, trạm y tế; ca nặng chuyển đất liền |
| Kinh tế chính | Đánh bắt ven bờ, trồng màu | Đánh bắt xa bờ, dịch vụ hậu cần nghề cá, du lịch |
| Hành chính | Huyện đảo thuộc Thuận Hải | Đặc khu thuộc Lâm Đồng |
Nhìn cột bên phải, có thể thấy những điểm yếu còn lại đều xoay quanh hai chữ "độc lập" và "thời tiết": điện và nước phải tự lo trên đảo, còn đi lại phụ thuộc vào biển. Đó cũng là những bài toán mà đặc khu sẽ tiếp tục phải giải.
Du lịch: hướng mới của đảo
Khoảng một thập niên gần đây, du lịch trở thành hướng phát triển mới của Phú Quý. Khi tàu cao tốc rút ngắn hành trình và mạng xã hội lan truyền hình ảnh biển xanh, nhà đá san hô, Gành Hang, Bãi Nhỏ, lượng khách ra đảo tăng lên rõ rệt, nhất là vào mùa biển êm. Nhiều gia đình trên đảo chuyển một phần nhà thành nhà nghỉ, homestay, mở dịch vụ cho thuê xe máy, ăn uống.
Du lịch mang lại thu nhập mới, nhưng cũng đặt ra câu hỏi về rác thải, nước ngọt, bảo vệ rạn san hô và giữ nếp sống làng biển. Phú Quý có lợi thế là chưa bị đô thị hoá ồ ạt, nên còn cơ hội phát triển theo hướng quy mô vừa phải, dựa vào cộng đồng.
Một thay đổi ít được nhắc là sự xuất hiện của lớp người trẻ quay về đảo làm du lịch sau thời gian học tập, làm việc ở đất liền. Họ mang theo kỹ năng bán hàng trực tuyến, chụp ảnh, ngoại ngữ, đồng thời hiểu nếp sống làng biển, nên thường là cầu nối tốt giữa khách và cộng đồng.
Với lịch sử và tên gọi, du lịch cũng là dịp để những câu chuyện như Cù Lao Thu, công chúa Bàn Tranh, Vạn An Thạnh, Hòn Hải được kể lại cho nhiều người hơn. Điều kiện là kể đúng, phân biệt sử liệu với truyền thuyết, để khách mang về một hình ảnh thật về hòn đảo.
Nghề biển thay đổi cùng hạ tầng
Song song với điện, nước, tàu, nghề biển của người đảo cũng thay đổi lớn. Từ ghe nhỏ đánh bắt ven bờ, ngư dân dần đóng tàu công suất lớn hơn, vươn ra các ngư trường xa và ở lại trên biển dài ngày. Nước đá, nhiên liệu, ngư cụ được cung cấp tại cảng đảo; hải sản được thu mua, sơ chế rồi chở vào đất liền.
Cùng với đó là những dịch vụ hậu cần phục vụ nghề cá: sửa chữa tàu, sản xuất nước đá, cung ứng xăng dầu, thu mua hải sản. Những nghề này tạo thêm việc làm cho người đảo không trực tiếp đi biển. Một phần lớn doanh nghiệp, hộ kinh doanh trên đảo hôm nay vẫn xoay quanh chuỗi nghề cá này, bên cạnh lưu trú và dịch vụ du lịch.
Thay đổi về nghề biển cũng kéo theo thay đổi về rủi ro: tàu đi xa hơn, ở lâu hơn thì những chuyến gặp nạn cũng phức tạp hơn. Thiết bị liên lạc, giám sát hành trình, các quy định an toàn trên biển là phần không tách rời của nghề cá hiện đại. Chi tiết thuộc chuyên mục nghề biển và kinh tế của trang.
Câu hỏi thường gặp
Phú Quý có điện 24 giờ không?
Hiện nay đảo có lưới điện độc lập chạy bằng diesel kết hợp điện gió, cung cấp điện cho sinh hoạt và sản xuất. Đảo chưa nối lưới điện quốc gia bằng cáp ngầm theo những gì được công bố tới thời điểm viết. Khi có sự cố hoặc thời tiết xấu kéo dài, nguồn cung có thể bị ảnh hưởng.
Điện gió Phú Quý có từ khi nào?
Nhà máy điện gió trên đảo đi vào vận hành khoảng đầu thập niên 2010, kết hợp với điện diesel trong một lưới điện độc lập. Đây là một trong những dự án điện gió sớm ở Việt Nam, và tua bin gió trên đồi đã thành hình ảnh nhận diện của đảo.
Ngày xưa ra Phú Quý mất bao lâu?
Theo lời kể của người cao tuổi, trước đây đi ghe, thuyền gỗ ra đảo mất nhiều giờ, có khi cả đêm, tuỳ gió và sóng. Hiện nay tàu cao tốc từ Phan Thiết rút xuống còn vài giờ khi biển êm. Thời gian cụ thể nên kiểm theo thông báo của hãng tàu.
Nước ngọt trên đảo lấy từ đâu?
Đảo không có sông, nước ngọt chủ yếu từ nước ngầm khai thác và xử lý qua hệ thống cấp nước, cùng nước mưa trữ trong bể của từng gia đình. Khai thác nước ngầm phải quản lý chặt để tránh nhiễm mặn, nên người đảo vẫn giữ thói quen tiết kiệm nước.
Du lịch Phú Quý phát triển từ khi nào?
Du lịch tăng rõ trong khoảng một thập niên gần đây, khi tàu cao tốc rút ngắn hành trình và hình ảnh đảo lan rộng trên mạng xã hội. Phần lớn cơ sở là nhà nghỉ, homestay quy mô nhỏ của người dân. Mùa đông khách thường trùng mùa biển êm.
Sau khi thành đặc khu, đời sống trên đảo có thay đổi ngay không?
Việc chuyển thành đặc khu từ 1/7/2025 chủ yếu thay đổi bộ máy chính quyền và cách ghi địa chỉ. Hạ tầng điện, nước, tàu, cảng vẫn như trước. Những thay đổi về đầu tư, phát triển nếu có sẽ diễn ra dần theo các chương trình của tỉnh và đặc khu.