Ở Phú Quý, nước sinh hoạt là chuyện mỗi gia đình phải tự tính. Phần lớn nhà dân dựa vào giếng lấy nước ngầm trên đảo, kết hợp bồn chứa, nước mưa và nước uống đóng bình; ở những khu có hệ thống cấp nước tập trung thì thêm nước máy. Mạch nước ngầm trên đảo có hạn và dễ nhiễm mặn nếu khai thác quá sức, nên cách dùng nước của từng nhà góp phần quyết định đảo có đủ nước trong mùa khô hay không.
Bài này đi vào phần thực hành trong nhà: chọn nguồn nước cho từng việc, nhận biết nước có vấn đề, vệ sinh bồn chứa, xử lý nước uống và tiết kiệm nước, kèm vài lưu ý riêng cho homestay và quán ăn. Câu chuyện địa chất và trữ lượng nước ngầm của đảo đã có ở danh mục biển đảo và khí hậu của trang.
Một lưu ý trước khi đọc: điều kiện nước khác nhau khá nhiều giữa các khu trên đảo. Nhà sát biển, nhà trên gò cao, nhà trong khu trung tâm có mạng cấp nước, mỗi nơi một kiểu. Người mới thuê hay mua nhà nên hỏi chủ cũ và hàng xóm về nước giếng vào cuối mùa khô, vì đó mới là lúc thử thách thật sự của một nguồn nước.
Mỗi nguồn nước hợp với việc gì
Nhà ở đảo thường dùng nhiều nguồn cùng lúc. Bảng dưới gom các nguồn phổ biến, việc nên dùng và điều cần để ý:
| Nguồn nước | Dùng hợp nhất cho | Điều cần để ý |
|---|---|---|
| Giếng đào, giếng khoan trong nhà | Tắm giặt, rửa, tưới, dội vệ sinh | Có thể lợ hoặc đục theo mùa; muốn uống phải xử lý và nên xét nghiệm |
| Nước máy (nơi có mạng cấp nước) | Sinh hoạt chung, nấu ăn sau khi đun | Có lúc cấp theo giờ; nên có bồn trữ |
| Nước mưa hứng từ mái | Nấu ăn, pha trà sau khi đun; dự trữ mùa khô | Bỏ vài trận đầu mùa, mái và máng phải sạch, bể có nắp |
| Nước uống đóng bình | Uống trực tiếp, pha sữa cho trẻ | Mua nơi có nguồn gốc rõ, bình còn niêm phong, rửa vòi định kỳ |
| Nước chở bằng xe bồn (lúc thiếu) | Bù khi giếng cạn hoặc nhiễm mặn | Hỏi rõ nguồn lấy nước, bơm thẳng vào bồn sạch |
Điểm chung của người đảo là tách bạch: nước nào để uống, nước nào để tắm giặt. Cách làm này vừa an toàn vừa tiết kiệm, vì nước uống sạch chỉ chiếm phần nhỏ trong tổng lượng nước một gia đình dùng mỗi ngày.
Nhận biết nước giếng có vấn đề
Nước giếng trên đảo thay đổi theo mùa. Cuối mùa khô, khi mực nước hạ thấp và nhiều nhà cùng bơm, giếng gần biển dễ bị nước mặn lấn vào, uống thấy lợ, giặt xà phòng ít bọt, nấu cơm có vị lạ. Đầu mùa mưa, nước có thể đục hơn do nước mặt ngấm xuống. Những thay đổi này là tín hiệu nên chú ý, không phải lúc nào cũng nguy hiểm, nhưng không nên bỏ qua.
Các dấu hiệu nên dừng dùng nước giếng cho ăn uống và tìm cách kiểm tra: nước có mùi hôi, mùi trứng thối hoặc mùi hoá chất; nước để lắng có cặn đen, vàng, nổi váng; trẻ nhỏ hay người già trong nhà bị tiêu chảy lặp lại không rõ nguyên nhân; giếng nằm gần chuồng trại, bể phốt hoặc chỗ đổ rác. Mắt thường không phân biệt được vi sinh, nên nước trong veo vẫn có thể không an toàn để uống sống.
Muốn biết chắc chất lượng nước giếng, cách đúng là lấy mẫu gửi xét nghiệm tại cơ sở có chức năng. Trên đảo có thể hỏi trung tâm y tế của đặc khu về nơi nhận mẫu, hoặc gửi vào phòng xét nghiệm trong đất liền theo hướng dẫn đóng mẫu của họ. Nhà làm homestay, quán ăn nên làm việc này định kỳ, vừa để yên tâm, vừa để có giấy tờ khi cơ quan chức năng kiểm tra an toàn thực phẩm.
Bồn chứa và bể nước: giữ sạch thế nào
Gần như nhà nào ở Phú Quý cũng có bồn inox, bồn nhựa trên mái hoặc bể xây dưới đất. Bồn là chỗ nước đứng lâu nhất trong cả hệ thống, nên cũng là nơi dễ bẩn nhất nếu bỏ quên. Cặn lắng đáy bồn, rêu ở thành bể, bụi muối và lá cây rơi vào qua nắp hở là những nguồn gây bẩn quen thuộc.
Nhịp vệ sinh hợp lý với nhiều gia đình là vài tháng một lần, và thêm một lần sau mỗi đợt gió lớn hay bão. Cách làm cơ bản: khoá van cấp, xả hết nước, cọ thành và đáy bằng bàn chải sạch, xả lại bằng nước sạch cho tới khi trong, rồi mới cho nước vào dùng. Nếu muốn dùng hoá chất khử trùng, chỉ dùng loại dành cho nước sinh hoạt và theo đúng hướng dẫn trên bao bì, không tự pha trộn các chất tẩy với nhau.
Nắp bồn phải đậy kín và có lưới ở ống thông hơi để chặn côn trùng, chuột, thằn lằn. Bể chứa nước mưa đặt dưới đất cần thành cao hơn mặt sân để nước mặt không tràn vào, miệng bể có nắp nặng để trẻ nhỏ không mở được. Với nhà có trẻ em, bể ngầm và lu khạp không nắp là mối nguy đuối nước thật sự, đáng để ý hơn cả chuyện nước sạch hay bẩn.
Nước uống: đun sôi, lọc hay mua bình
Ba cách phổ biến trên đảo là đun sôi nước giếng hoặc nước mưa, dùng máy lọc tại nhà, và mua nước đóng bình. Đun sôi diệt được phần lớn vi sinh nhưng không làm giảm độ mặn hay kim loại, nên chỉ hợp với nguồn nước vốn đã ngọt, trong. Nước đun xong nên để nguội trong bình sạch có nắp, dùng trong ngày.
Máy lọc gia đình đa dạng từ bộ lọc thô vài cấp đến máy lọc thẩm thấu ngược. Loại có màng thẩm thấu ngược xử lý được nước hơi lợ, nhưng thải ra một phần nước, cần điện và phải thay lõi đúng hạn. Ở đảo, lõi lọc thay thế phải đặt từ đất liền, nên mua máy của loại phổ biến, có lõi dễ tìm, và tính luôn chuyện tích trữ lõi cho mùa tàu thưa. Lõi quá hạn còn nguy hơn không lọc, vì vi khuẩn sinh sôi ngay trong lõi.
Nước đóng bình tiện cho nhà đông người và cho cơ sở lưu trú. Khi mua, xem bình có niêm phong, có thông tin cơ sở sản xuất rõ ràng; định kỳ vệ sinh vòi và chân đế cây nước nóng lạnh. Trẻ nhỏ và người đang ốm nên dùng nguồn nước uống đáng tin nhất trong nhà.
Tiết kiệm nước trong mùa khô
Tiết kiệm nước ở đảo không chỉ để bớt tiền điện bơm mà còn để mạch nước ngầm chung không bị nhiễm mặn. Một số thói quen người đảo vẫn làm:
- Tắm bằng gáo hoặc vòi sen áp lực vừa, hạn chế bồn tắm; với homestay, nhắc khách một câu nhẹ nhàng về chuyện nước trên đảo.
- Nước vo gạo, rửa rau dùng lại để tưới cây; nước xả cuối khi giặt dùng để lau nhà, dội sân.
- Rửa hải sản, đồ đánh bắt bằng nước biển trước, chỉ tráng lại bằng nước ngọt ở bước cuối.
- Kiểm tra rò rỉ: vòi nhỏ giọt, phao bồn kẹt làm nước tràn suốt đêm là chuyện hay gặp và tốn nhất.
- Tưới cây vào sáng sớm hoặc chiều tối để nước không bốc hơi hết dưới nắng gió.
- Không khoan thêm giếng sâu hay bơm liên tục công suất lớn khi thấy nước giếng bắt đầu lợ; báo chính quyền khu dân cư nếu cả xóm cùng bị.
Những thói quen nhỏ này cộng lại tạo khác biệt lớn khi cả đảo có hàng nghìn hộ và lượng khách du lịch tăng mạnh vào mùa hè.
Nước thải, nhà vệ sinh và chuyện giữ mạch nước ngầm
Nước ngầm trên đảo nằm nông dưới lớp cát và đá, nên những gì đổ xuống đất sớm muộn đều có thể ngấm tới mạch nước. Bể phốt rò rỉ, nước thải sinh hoạt xả thẳng ra hố đất, chuồng nuôi gia súc sát giếng là những nguồn gây ô nhiễm lâu dài, ảnh hưởng không chỉ nhà mình mà cả hàng xóm dùng chung mạch.
Khi xây hoặc sửa nhà, bể tự hoại nên đặt xa giếng hết mức có thể, xây kín, có lớp chống thấm và được hút định kỳ. Nước thải nhà bếp nên qua hố ga lắng mỡ trước khi chảy đi. Dầu nhớt thải từ máy tàu, xe máy, máy phát tuyệt đối không đổ xuống đất hay xuống cống, mà gom vào can mang tới nơi thu gom.
Với homestay và quán ăn, lượng nước thải tăng vọt vào mùa khách. Hệ thống bể và đường ống phải tính theo số khách tối đa chứ không theo số người trong gia đình. Đây cũng là một phần trách nhiệm của người kinh doanh với hòn đảo: khách đến rồi đi, còn mạch nước dưới chân là của những người ở lại.
Nước cho homestay, quán ăn và cơ sở làm hải sản
Mùa hè là mùa khách ra Phú Quý đông nhất, cũng trùng với những tháng nắng nóng, nước giếng xuống thấp. Một homestay mười phòng đầy khách có thể dùng lượng nước gấp nhiều lần một gia đình bình thường: tắm sau khi đi biển, giặt khăn, giặt ga trải giường, rửa chén bát. Chủ cơ sở vì vậy nên tính dung tích bồn chứa đủ cho ít nhất một hai ngày cao điểm, phòng khi máy bơm hỏng hay điện chập chờn.
Khu giặt là chỗ dùng nước và điện nhiều nhất trong một cơ sở lưu trú. Giặt dồn theo mẻ đầy, chọn máy giặt tiết kiệm nước, phơi khăn ga dưới nắng gió vừa tiết kiệm điện máy sấy vừa giúp đồ khô nhanh, là những cách người làm nghề trên đảo hay dùng. Vòi sen áp lực vừa phải, bồn cầu hai chế độ xả cũng giảm đáng kể lượng nước mỗi khách dùng mà khách hầu như không nhận ra.
Quán ăn và cơ sở sơ chế hải sản thì cần thêm một điều: nước dùng để rửa nguyên liệu, rửa dụng cụ, làm đá phải đủ sạch theo yêu cầu an toàn thực phẩm. Đá viên mua về nên rõ nguồn sản xuất; đá dùng để ướp cá không dùng để pha đồ uống. Cơ quan chức năng khi kiểm tra cơ sở ăn uống có thể hỏi về nguồn nước và kết quả xét nghiệm, nên giữ giấy tờ này cùng hồ sơ kinh doanh.
Cuối cùng, cách nói với khách cũng quan trọng. Một tấm thẻ nhỏ trong phòng nhắc rằng nước ngọt trên đảo quý, mời khách dùng lại khăn nếu muốn, thường được đón nhận tốt hơn là để khách tự xả vòi rồi đến lúc bồn cạn mới xin lỗi.
Câu hỏi thường gặp
Nước giếng ở Phú Quý có uống trực tiếp được không?
Không nên uống sống nước giếng chưa qua xử lý. Mắt thường không phân biệt được vi sinh, và giếng gần biển có thể lợ vào cuối mùa khô. Nên đun sôi với nguồn nước ngọt, trong, dùng máy lọc phù hợp hoặc dùng nước đóng bình có nguồn gốc rõ cho việc uống.
Làm sao biết nước giếng nhà mình có an toàn không?
Các dấu hiệu như mùi lạ, cặn, váng hoặc người trong nhà hay đau bụng là tín hiệu cần kiểm tra. Cách chắc chắn là lấy mẫu gửi xét nghiệm tại cơ sở có chức năng; trên đảo có thể hỏi trung tâm y tế của đặc khu về nơi nhận mẫu.
Bao lâu nên vệ sinh bồn chứa nước một lần?
Nhiều gia đình vệ sinh vài tháng một lần và thêm một lần sau mỗi đợt gió lớn hoặc bão. Xả cạn, cọ sạch, xả lại bằng nước sạch rồi mới dùng; nếu dùng hoá chất thì chỉ dùng loại cho nước sinh hoạt và theo hướng dẫn trên bao bì.
Máy lọc nước nào hợp với nhà ở đảo?
Nếu nước hơi lợ, máy lọc có màng thẩm thấu ngược xử lý tốt hơn bộ lọc thô, nhưng cần điện và thay lõi đúng hạn. Ở đảo nên chọn loại phổ biến, lõi dễ đặt mua từ đất liền, và trữ sẵn lõi cho mùa tàu thưa chuyến.
Nước mưa có dùng để nấu ăn được không?
Nhiều nhà trên đảo vẫn dùng nước mưa để nấu ăn sau khi đun sôi. Điều kiện là mái và máng sạch, bỏ những trận mưa đầu mùa, bể chứa có nắp kín và được vệ sinh định kỳ. Nước mưa không nên uống sống.
Mở homestay ở Phú Quý cần tính gì về nước?
Cần tính bồn chứa và hệ thống thải theo số khách tối đa, có nguồn nước uống đáng tin, xét nghiệm nước định kỳ và nhắc khách dùng nước tiết kiệm. Mùa hè khách đông trùng mùa khô, nên dự trữ phải dư hơn nhu cầu thường ngày của gia đình.