Đảo Phú Quý không có sông hay suối chảy quanh năm; nước ngọt của đảo đến chủ yếu từ mạch nước ngầm nằm dưới lòng đảo, được bổ sung bằng nước mưa thấm xuống, và từ nước mưa các gia đình hứng trữ trong bể. Vào cuối mùa khô, khi mưa đã ngừng nhiều tháng và người dùng nước nhiều, mực nước ngầm hạ xuống, một số giếng gần biển nhạt dần hoặc lợ. Đó là lý do người đảo quý từng thùng nước và có thói quen trữ nước từ mùa mưa.
Bài viết giải thích nước ngầm dưới một đảo nhỏ vận hành ra sao theo nguyên lý thuỷ văn chung, vì sao giếng bị lợ, các cách người dân trữ và xử lý nước, cùng những điều người mới đến sống, làm việc hay kinh doanh lưu trú nên biết để dùng nước có trách nhiệm. Bài không đưa ra số liệu trữ lượng hay chất lượng nước cụ thể, vì đó là việc của cơ quan chuyên môn và đơn vị cấp nước.
Nước ngầm dưới một đảo nhỏ nằm như thế nào
Dưới nhiều hòn đảo, nước mưa thấm qua đất đá và tụ lại thành một khối nước ngọt nằm nổi bên trên nước biển đã ngấm vào lòng đảo. Vì nước ngọt nhẹ hơn nước mặn, khối nước ngọt này có dạng giống một thấu kính: dày ở giữa đảo, mỏng dần ra phía bờ biển. Các nhà thuỷ văn gọi đó là thấu kính nước ngọt. Đây là nguyên lý chung đã được mô tả ở nhiều đảo trên thế giới.
Từ nguyên lý ấy suy ra mấy điều thực tế. Giếng đào ở giữa đảo, nơi thấu kính dày, thường ngọt và bền hơn giếng sát biển. Hút nước quá nhiều ở một chỗ làm mặt tiếp giáp giữa nước ngọt và nước mặn dâng lên, nước giếng bắt đầu lợ. Mùa khô kéo dài, lượng nước bổ sung từ mưa ít, thấu kính mỏng đi. Những hiện tượng người dân Phú Quý quan sát được qua nhiều thế hệ khớp với cách giải thích này.
Đá bazan nứt nẻ và đất cát trên đảo cho nước mưa thấm xuống khá nhanh, nhưng cũng cho nước mặn ngấm vào dễ. Vì thế nguồn nước ngầm của đảo nhạy cảm với cách khai thác. Việc khoan giếng mới, khoan sâu hay khai thác với lưu lượng lớn cần tuân theo quy định về tài nguyên nước và nên tham khảo ý kiến cơ quan chuyên môn, vì hút sai chỗ có thể làm hỏng giếng của cả xóm.
Vì sao giếng bị lợ vào cuối mùa khô
Mùa gió đông bắc trên đảo ít mưa, nắng gió làm nước bốc hơi nhanh. Từ khoảng cuối năm tới mùa hè năm sau, nguồn bổ sung cho mạch ngầm gần như chỉ còn là những cơn mưa hiếm hoi. Trong cùng thời gian đó, nhu cầu nước lại tăng: mùa khách du lịch bắt đầu từ khoảng tháng 3, các cơ sở lưu trú, quán ăn dùng nhiều nước hơn, vườn cây cần tưới.
Khi lượng nước rút ra lớn hơn lượng bổ sung, thấu kính nước ngọt mỏng dần. Những giếng gần bờ biển, giếng đào nông, giếng nằm ở vùng thấp là nơi lợ trước. Nước lợ có vị hơi mặn, giặt đồ khó sạch xà phòng, tưới cây làm cây héo, dùng lâu làm đồ inox, ấm đun bám cặn. Một số gia đình phải chuyển sang dùng nước trữ hoặc mua nước.
Khi mùa mưa đến, nước mưa thấm xuống dần đẩy nước mặn lùi lại, giếng ngọt trở lại sau một thời gian. Chu kỳ này lặp lại hằng năm, mức độ tuỳ năm mưa nhiều hay ít. Những năm hạn kéo dài, chính quyền và các đơn vị cấp nước thường có biện pháp điều tiết, người dân nên theo dõi thông báo tại địa phương.
Các nguồn nước của một gia đình trên đảo
Giếng đào và giếng khoan. Nguồn chính của nhiều nhà, dùng cho tắm giặt, tưới cây, có nhà dùng để nấu ăn sau khi lọc và đun sôi. Giếng cần nắp đậy, thành giếng cao để nước bẩn trên mặt không chảy vào, đặt xa hố xí và chuồng trại.
Bể chứa nước mưa. Nhiều nhà xây bể hứng nước từ mái, trữ cho mùa khô. Nước mưa ngọt, ít khoáng, hợp để nấu ăn khi được giữ sạch: lưới chắn rác ở máng xối, bỏ nước đầu cơn mưa để rửa mái, nắp bể kín, súc bể định kỳ.
Nước cấp tập trung. Một phần khu dân cư được cấp nước qua hệ thống chung. Phạm vi phục vụ, giờ cấp và chất lượng do đơn vị cấp nước công bố; người mới đến nên hỏi chủ nhà hoặc tổ dân phố xem khu mình ở dùng nguồn nào.
Nước đóng bình. Nước uống đóng bình bán trên đảo, một phần chở từ đất liền, một phần sản xuất tại chỗ. Khi biển động kéo dài, nguồn từ đất liền có thể chậm, nên nhiều nhà trữ vài bình dự phòng.
Máy lọc gia đình. Một số gia đình dùng máy lọc để xử lý nước giếng hoặc nước cấp. Hiệu quả tuỳ loại máy và chất lượng nước đầu vào; máy lọc thông thường không biến nước lợ thành nước ngọt, việc khử mặn cần thiết bị chuyên dụng.
Mùa nào trữ gì: lịch nước của một gia đình trên đảo
Bảng dưới là cách nhiều gia đình trên đảo xoay xở theo mùa, viết lại thành gợi ý cho người mới. Không có con số dung tích nào là chuẩn, tuỳ số người và nhu cầu:
| Thời kỳ | Tình trạng nước thường gặp | Việc nên làm |
|---|---|---|
| Đầu mùa mưa | Mưa trở lại, nước mưa đầu mùa cuốn bụi muối trên mái | Vệ sinh mái, máng xối, bể trước; bỏ nước mưa đầu mùa |
| Giữa mùa mưa | Giếng ngọt dần trở lại, bể đầy | Trữ đầy bể, kiểm tra nắp kín, chống muỗi đẻ trứng |
| Đầu mùa khô | Ít mưa, giếng còn tốt | Dùng giếng cho tắm giặt, giữ nước mưa cho ăn uống |
| Cuối mùa khô | Giếng gần biển nhạt dần hoặc lợ, nhu cầu cao vì mùa khách | Tiết kiệm, tái sử dụng nước rửa rau để tưới, ưu tiên nước ăn uống |
| Khi biển động dài ngày | Nước đóng bình từ đất liền có thể chậm | Trữ sẵn vài bình nước uống trước mùa gió |
Điểm chung của mọi mùa: nước để ăn uống luôn được ưu tiên và giữ sạch nhất, nước cho các việc khác thì linh hoạt theo nguồn sẵn có.
Giữ nước sạch: những việc nhỏ có ích lớn
Ở đảo, một giếng nhiễm bẩn ảnh hưởng tới cả nhà và có khi cả hàng xóm dùng chung. Những nguyên tắc vệ sinh nguồn nước cơ bản đáng nhắc lại: giếng có nắp đậy và thành cao, sân giếng láng xi măng dốc ra ngoài, hố xí tự hoại xây đúng kỹ thuật và cách xa giếng, không đổ rác hay nước thải gần nguồn nước. Với bể nước mưa, nắp kín và lưới chắn giúp ngăn muỗi đẻ trứng, giảm nguy cơ sốt xuất huyết.
Nước giếng dùng để uống cần được xử lý, ít nhất là đun sôi. Nếu thấy nước có mùi lạ, màu đục bất thường hoặc người trong nhà hay bị đau bụng, tiêu chảy, nên ngừng uống nước đó và hỏi trạm y tế hoặc cơ quan y tế dự phòng ở đặc khu về việc xét nghiệm nước. Không tự kết luận nước an toàn chỉ vì nhìn trong. Nước trong vắt vẫn có thể chứa vi khuẩn mà mắt thường không thấy được.
Cặn trắng bám trong ấm, vòi sen và bồn cầu là chuyện thường gặp ở vùng đá vôi, đá san hô vì nước nhiều khoáng. Điều đó không nhất thiết nguy hiểm, nhưng làm hỏng thiết bị nhanh hơn. Ngâm vòi sen và ấm đun với giấm hoặc axit chanh định kỳ là cách gia đình trên đảo hay làm.
Nước ngọt cho nghề biển và đội tàu
Nước ngọt trên đảo không chỉ phục vụ sinh hoạt. Mỗi chuyến tàu cá ra khơi dài ngày phải mang theo một lượng nước ngọt đủ cho cả thuyền viên dùng suốt chuyến, cùng đá lạnh để giữ hải sản. Vì Phú Quý là điểm tựa hậu cần cho cả tàu của đảo lẫn tàu từ nơi khác ghé vào, nhu cầu nước ngọt và đá lạnh ở khu cảng cá lớn hơn nhiều so với quy mô dân số của đảo.
Các cơ sở sản xuất đá lạnh, chế biến hải sản cũng dùng nhiều nước. Nước dùng trong chế biến thực phẩm phải đạt yêu cầu vệ sinh, nên các cơ sở này thường có hệ thống xử lý riêng và chịu sự kiểm tra của cơ quan chức năng. Người định mở cơ sở chế biến hay sản xuất đá trên đảo cần tính nguồn nước ngay từ đầu, vì đó có thể là điều kiện khó nhất, khó hơn cả mặt bằng hay máy móc.
Chuyện nước của nghề biển cho thấy một điều chung: trên một đảo nhỏ, các ngành kinh tế, sinh hoạt và du lịch cùng chia nhau một nguồn nước giới hạn. Mùa khách đông trùng mùa biển êm, cũng là mùa tàu cá ra khơi nhiều nhất. Cách đảo phân bổ nước trong những tháng đó ảnh hưởng tới đời sống của mọi người.
Dùng nước có trách nhiệm khi ở hoặc kinh doanh trên đảo
Khách du lịch đông nhất vào mùa hè cũng là lúc nước trên đảo căng nhất. Một vài thói quen nhỏ giúp ích nhiều: tắm vòi sen ngắn, tắt nước khi đánh răng, không yêu cầu thay khăn mỗi ngày, xả nước ngọt tráng người sau khi tắm biển vừa đủ. Những điều này nghe đơn giản nhưng nhân với hàng nghìn lượt khách thì thành lượng nước đáng kể.
Với người mở homestay, nhà nghỉ, quán ăn, nước là một khoản đầu tư và chi phí thật sự. Nên tính sẵn bể chứa đủ lớn, hệ thống hứng nước mưa từ mái, thiết bị vệ sinh tiết kiệm nước, và thông báo nhẹ nhàng cho khách về tình hình nước của đảo. Khoan giếng mới cho cơ sở kinh doanh phải tuân theo quy định về tài nguyên nước; hỏi chính quyền đặc khu về thủ tục trước khi làm.
Trong dài hạn, nguồn nước ngọt là giới hạn tự nhiên cho sự phát triển của một đảo nhỏ, quan trọng ngang với điện và tàu thuyền. Các giải pháp như mở rộng cấp nước tập trung, trữ nước mưa quy mô lớn hay khử mặn nước biển đã được nhắc tới ở nhiều đảo xa bờ của Việt Nam. Khi nào áp dụng ở Phú Quý và áp dụng ra sao là việc của quy hoạch địa phương; người dân nên theo dõi thông tin chính thức thay vì tin đồn. Mỗi giọt nước tiết kiệm hôm nay là phần dự trữ cho những tuần cuối mùa khô.
Câu hỏi thường gặp
Nước giếng ở Phú Quý có uống trực tiếp được không?
Không nên uống trực tiếp. Nước giếng có thể nhiễm vi sinh vật từ bề mặt hoặc nhiễm mặn tuỳ vị trí và mùa. Cách tối thiểu là đun sôi; nhiều gia đình dùng nước mưa trữ sạch hoặc nước đóng bình để uống. Muốn biết chất lượng giếng nhà mình, hãy hỏi cơ quan y tế về xét nghiệm.
Vì sao cùng một xóm mà giếng nhà này ngọt, nhà kia lợ?
Do vị trí và độ sâu khác nhau. Giếng gần biển, ở chỗ thấp hoặc đào sâu quá vào vùng tiếp giáp nước mặn dễ lợ hơn. Nhà hút nước nhiều bằng máy bơm công suất lớn cũng làm giếng mình và giếng lân cận nhạt nhanh hơn. Chia sẻ nguồn nước hợp lý trong xóm giúp mọi nhà cùng có nước.
Máy lọc nước gia đình có lọc được nước lợ không?
Phần lớn máy lọc gia đình phổ thông chỉ lọc cặn, khử mùi, diệt khuẩn ở mức nhất định, không loại muối khỏi nước lợ. Một số máy dùng màng thẩm thấu ngược có thể giảm độ mặn ở mức thấp nhưng thải nhiều nước và cần bảo trì. Nên hỏi kỹ thông số và đơn vị lắp đặt có uy tín.
Người thuê nhà dài hạn trên đảo nên hỏi gì về nước?
Hỏi nhà dùng nguồn nước nào, giếng có bị lợ vào mùa khô không, có bể chứa nước mưa không và dung tích ra sao, nước cấp tập trung có ổn định không, ai chịu trách nhiệm vệ sinh bể. Những câu hỏi này giúp tránh bất ngờ khi mùa khô tới.
Có nên trữ nước mưa để uống không?
Nước mưa có thể dùng cho ăn uống nếu được hứng và trữ đúng cách: mái sạch, bỏ nước đầu cơn mưa, máng có lưới chắn, bể kín, súc bể định kỳ và đun sôi trước khi uống. Không hứng nước từ mái có rêu mốc, phân chim, sơn cũ bong tróc hay mái gần khói bụi.
Khi thiếu nước kéo dài thì người dân nên làm gì?
Theo dõi thông báo của chính quyền đặc khu và đơn vị cấp nước về lịch cấp, điểm cấp nước nếu có. Ưu tiên nước cho ăn uống, tái sử dụng nước rửa rau, giặt giũ để tưới cây hoặc dội vệ sinh. Không tự ý khoan giếng sâu, vì có thể làm nhiễm mặn thêm nguồn chung.